2013/01/06

ڕێبەری ڕۆیتەرز بۆ ڕێپۆرتەران



ئامادەكردنی : عومەر عەبدولكەریم 

پێشەكی
(Preface)

لەكۆتایی مانگی ئۆكتۆبەری ساڵی (2004)دا دەزگای ڕۆیتەرز(Reuters foundation)و پرۆگرامی پەرەپێدانی نەتەوەیەكگرتووەكان(UNDP) بەهاوكاری ئاژانسی هاوكاریی نێونەتەوەیی ئیسپانیا(AECI) پرۆژەیەكیان دامەزرادن بۆ باشتركردنی لێشاوی هەواڵی دەستكەوتوو لەسەر عێراق و ناردنی بۆدەزگاكانی ڕاگەیاندن لەعێراقدا, بەمشێوەیە زانیاریە جدی و سەرەكیەكان لەكاتی نەبوونی ئاژانسی هەواڵی نیشتیمانی بڵاودەكرێنەوە.  بۆئەمەش وێب سایتی ئاڵوگۆڕكردنی هەواڵی ئەسوات ئەلعێراق (www.aswataliraq.info) دامەزرا تاوەكو ڕۆژنامەوانە عێراقیەكان‌و مێدیاكانی عێراقی هەواڵەكانیانی تێدابڵاوبكەنەوە, هەوەها پرۆژە دامەزراوەكە ڕاهێنان و پرۆگرامی ئامۆژكاریكردنیشی دامەزراند بۆئەوەی یارمەتی ڕۆژنامەوانە عێرَاقیەكان بدات شارەزایی ڕاپۆرت نوسینیان زیادبكەن و تێگەیشتنیان بۆ پرۆسەی دیموكراسی باشتر بێت, بەتایبەت بەشداریكردن لەهەڵبژاردنەكانی كانونی دوووەمی ساڵی 2005 لەعێراقدا. 
تیمێكی ناوەندی لەپەیامنێرانی ئەسوات ئەلعێراق لەوگروپانەی ڕۆژنامەنوسان, كە ڕاهێنانیان لەژێرچاودێری پرۆژەكەدا كردبو تەنها پاش دوو مانگ نزیكەی (500) ڕاپۆرت و هەواڵیان ئاڵوگۆڕو بڵاوكردەوە. دەزگاكانی ڕاگەیاندنی عێراق زۆرخێرا دەستیان دایە ئاڵوگۆڕكردنەوەی هەواڵ‌ولەماوەی چەند مانگێكی كەمدا هاوكاری ئەم پرۆژەیانكرد بۆ بەهێزكردنی. لەسەرەتای مانگی حوزەیرانی ساڵی 2005دا تێكڕای  گشتی مادە بڵاوكراوەكانی هەواڵ لەنزیكەی  زیاتر بوو3000 .
ئەم زوو سەركەوتنەو گەشە جێگیرە, پرۆژەی ئاڵوگۆڕكردنی هەواڵەكانی بەقۆناغێك گەیاند, ئێستا ئەتوانرێ‌ بە ئاژانسێكی پەرەسەندوو تەواو سەربەخۆ بناسرێت. بەم دواییەش, هاوپشك و هاوكارانی پرۆژەكە بەتوندی بۆهاوكاری و پاڵپشتیكردن ئەگەڕێن بۆ ئەوەی ئاژانسەكە بەزووی پەرەپێبدەن. 
ئەم نامیللكەیە بەپێی پرەنسیپەكانی ڕۆژنامەوانی ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز نووسراوە و بەشێوەیەك داڕێژراوەو لەبەرچاوگیراوە تاوەكو لە هەواڵ و ڕاپۆرتدا ئامۆژگاری ڕابەرایەتی ڕۆژنامەوانە عێراقیەكان بكات هەركاتێكیش پێویستیان پێی بوو بەشەكانی ببینن و شارەزاییان زیاد بكات.
ئەم نامیللكەیە لەئەزموونە فراوانەكانی ڕۆژنامەوانانی ڕۆیتەرزەوە وەرگیراوەو ڕێبەرێكی تەواو نیە بۆ هەموو ڕۆژنامەوانان لەهەموو شوێنێكدا, بەزانینی ئەوەی, كە پرۆسەی مێدیاكان زۆر فراوانە لەوڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی تر.
هیوامان وایە ئەوەی لێرەدا خراوەتەڕوو, كە ئەزموونی 150 ساڵەی ڕۆژنامەوانانی ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرزەو لەوماوەیەدا كاریان تێداكردووە سودمەند بێت. 
لەولیستەی هەڵبژاردنی بوارەكاندا خوێنەران ئەتوانن هەربەشێك, كە گرنگ و بەسود بێت لەبواری كارەكەیاندا هەڵیبژێرن.
Paolo Lembo
بەڕێوبەری پرۆگرامی پەرەپێدانی نەتەوەیەكگرتووەكان
Ricardo Martinez
بەڕێوبەری گشتی ئاژانسی هاوكاری نێونەتەوەیی ئیسپانیا
Rosemary Martin
بەڕێوبەری دەزگای ڕۆیتەرز


ناساندن (Introduction)

بۆ پیشەی ڕۆژنامەوانی هیچ بنەمایەكی یەكسان‌و جیهانی دانەنراوە, كە چۆن ئەبێ كاربكرێ یان مۆڵەتی ئەوە بدەن بەچ شێوەیەك كاربكرێت. ئەمەش لەوڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی ترجیاوازە. هەرلەبەر ئەوەش بنەماو ڕێسایەكی گشتی هەیە, كە زۆربەی ڕۆژنامەوانەكانی سەرتاسەری دونیا لەسەری كۆكن. خاڵگەلێكی گرنگ هەیە دەربارەی ئەوەی, كە چ ڕاپۆرتێك ڕاپۆرتێكی باشەو لەئاستی بەرپرسیارێتیدایە. مەسەلەی گرنگ و سەرەكی دۆزینەوەی ڕأستیەكانەو ئەوەش بەباتشترین شێوەیەك, كە كەسێك لەو هەلومەرجەی بەسەری دەبات بتوانێت ئەم كارە ئەنجام بدات. 
هەندێك لەو بنەماگشتی و بنچینەیانەی كاری ڕۆژنامەوانی, كە ڕێبەرو ڕێنمایی ڕۆژنامەوانێكی باش بێـت وردبینی , واقیعگەرایی, ڕاستگۆیی و مرۆڤایەتی یان دادوەریە. وردبینی ڕۆڵێكی سەرەكی هەیە.
 ئەگەر نەتتوانی زانیاریە سەرەكیەكان وەكو ناوی كەسەكان, ناوونیشان, پۆستەكان و ژمارەكان بەدەست بهێنی ئەوا خوێنەران واز لەخوێندنەوەی بڵاوكراوەكەتان دەهێنن و بەشوێن، خزمەتگوزاریە هەواڵیەكانی تردا ئەگەڕێن.
گەشتن بەواقیعگەرایی و بێ لایەنی دژوارترە. زۆرێك باوەڕیان وایە, هەرگیز ناكرێ واقیعگەرابین, چونكە هەموو ڕۆژنامەوانەكان  بەهەر شێوەیەك پێشینە یان باكگراوندی خۆیان هەیەو ئەمەش ئەتوانێ‌ كاریگەری بكاتە سەر كارو چۆنیەتی هەڵبژاردنی زانیاریەكان و خستنەڕوویان, كە لەڕاپۆرتەكەدا ئەینووسی. جگە لەمانەش سانسۆڕە سیاسی و ئەولەوتیە بازرگانیەكانیش بخەنە سەری. 
بەمجۆرە بەڕاهێنان و مەشقكردن ڕۆژنامەوانەكان ئەتوانن پلەیەكی بەرزی واقیعگەرایی بەدەست بهێنن.
بۆ ڕۆژنامەوانێكی جددی و پرۆفێشناڵ ڕاستگۆیی لەپلەی یەكەمی گرنگی پێداندایە. ئێوە ئەتوانن لەخۆتانەوە بەئاسانی سەرچاوەیەكی هەواڵی خەیاڵی دابنێن، یاخود وتەیەك بنووسن و دروستی بكەن.  
ئەڵبەت ئەم جۆرە كارە زۆر ئاسانە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زۆر مەترسیدارە بە تایبەتی كاتێك هەواڵی كەسێكی تر بدزن و لە شوێن ئەو هەواڵەی خۆت, كە نووسیوتە دابنێیت، گەر لەم شوێنانەوە دەست بەكاری رۆژنامەوانی بكەیت و بتەوێ‌ بەردەوام بیت لەسەر ئەو جۆرە كارانە لە دواییدا جگە لە بەرەو ژوورییەك هیچی تر نابێت و بە ڕێگات نایەت.
لە بنەمای ئەخلاقی فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی رۆژنامەواناندا هاتووە، كە ( رۆژنامەوان ئەبێت تەنها بەسوود وەرگرتن لە شێوە دادوەرییەكان هەوال، وێنە و زانیارییەكانی تر بەدەست بهێنێت ).
ڕێگەیەكی دادوەری بوون ئەوەیە هەمیشە خۆت بە رۆژنامەوان بناسێنیت و بۆ بەدەستهێنانی زانیارییەكان خەڵكان فریو نەدەیت, هەروەها خۆت لە شوێنی كەسی تر دانەنێیت و هەڕەشەش لە كەس نەكەیت.

ڕۆڵی پەیامنێر لەكۆمەڵگادا
(The reporter's role in Society)

یەكێك لەو ڕۆڵە گرنگانەی پەیامنێران لەحكومەتە دیموكراتەكاندا ئەوەیە, كە ڕایەڵێكبن لەنێوان خەڵكی و دەوڵەتدا. ئەمەش كەناڵێكی دوو لایەنەیە. پەیامنێر ئەتوانێت بڕیارو چالاكیەكانی دەوڵەت باس بكات و ڕاوبۆچوونی خەڵكانیش بگوازێتەوە بۆ دەوڵەت. 
پەیامنێر لەم كارانەی خوارەوەدا ڕۆڵی هەیە:-
_ چاودێریكردنی كاروباری دەوڵەت و دادگاو كارگەگەورەكان بۆ پیشاندان و بڵاوكردنەوەی بێ هیوای و سەركەوتنەكان.
_ دۆزینەوەی ڕەگ و ڕیشەی گەندەڵی لەهەموو كون و قوژبنەكاندا.
_ ڕاكێشانی سەرەنجی خەڵكان بۆ گوێ پێنەدان و ناكارایی بەرپرسەكان.
_ بوار بەچینە جیاوازەكانی كۆمەڵگابدات ڕاوبۆچوونەكانیان دەربڕن, نەك تەنها بەشێك لەكۆمەڵگادا هەلی دەربڕینی ڕاوبۆچوونیان هەبێت.
_كۆمەك و هاوكاری ئەو خەڵكانە بكات, كە ئەیانەوێ‌ دەنگ بدەن و ڕاوبۆچوونیان هەبێ لەناسینی بەرنامە سیاسیەكانی پارتە كارتێكەرەكاندا.
_ بارودۆخی ئابوری وڵات ڕوون بكاتەوە.

چۆنیەتی(تایبەتمەندیەكانی ) پەیامنێرێكی باش
(Qualities of a good reporter)

ورددبینی (وردەئاژن) ئەگەر پەیامنێران خۆیان كەسانێَكی وردبین و بەدیقەت بن، ئەتوانن باشتر پرسیارەكانیان بپرسن.
_ هەستی هەواڵی:
ئەوەیە بزانین چ شتێك هەواڵە، ئەمەش بە گشتی بە مەشق‌و ڕاهێنان بەدەست دێت، بەڵام وەك دەرئەكەوێ‌ هەندێ مرۆڤــــــــ بە شێوەیەكی سروشتی (غەریزەیی) بۆنی هەواَل ئەكەن‌و ئەیدۆزنەوە.
_ ڕاوەستاوی‌و تێكۆشەری:
ئەوەیە ئەگەر كاتێك بە شوێن زانیارییەكاندا ئەگەڕێیت‌و لە پشت دەرگای رۆتیناتی دامو دەزگاكان، هەڵخەڵەتاندنەكان‌و نەیارییە یەك لە دوای یەكەكان گیرهاتی، خۆت نەدەی بەدەستەوەو ورەت نەڕوخێ.

_ واقیعگەرایی: 
پەیامنێرێكی باش ڕاوبۆچونە شەخسی‌و دەمارگیریەكانی لە ماڵدا بە جێدێڵێ‌و ئاوێتەی نووسینەكانی ناكات.
ئەركی پەیامنێر لەبەرامبەر كۆمەڵگادا ئەوەیە، كە خەڵكان بە ئاگا بهێنێتەوە نەك خەڵكان هانبدات، تاوەكو بۆی ئەكرێت زانیاریەكان بگەیەنێت لە هەموو ئەو لایەنانەی, كە دەرگیرن. هەروەها مۆڵەتی ئەو بدات بە مرۆڤەكان خۆیان بڕیارەكان بدەن.
_ گومان‌و دوودڵی:
كاتێك پەیامنێران لەگەڵ پلەدارەكان‌و كۆمپانیا‌و بەرپرسەكاندا گفتوگۆ ئەكەن، ئەبێت بەرامبەر قسەكانیان پلەیەكی پەرز لە گومان‌و دوودڵییان هەبێت. زۆرجار سەرچاوەكان حەزئەكەن ئەو زانیاریانە بە ئێوە بدەن, كەلە بەرژەوەندی خۆیاندا بێت، ئەڵبەت ئەبێ‌ وریای ئەوە بن ئەو گومان‌و دوودڵیەتان نەگۆڕێ‌ بۆ گومانی خراپ. 
_ لەگەڵ خەڵكاندا ئاسودە بن:
زۆرترین داستان‌و ماجەرایی هەواڵەكان خەڵكان دروستی ئەكەن. لە پیشەی رۆژنامەوانیدا بۆ ئارامی هێمنی بوون جێگایەك هەیە، بەڵام ئەو پەیامنێراانەی بە ئاسودەیی لەگەڵا مرۆڤەكاندا تێكەڵا ئەبن باشترین چانسی گەیشتن بە ڕاستیەكانیان هەیە. 

شێوازەكانی وتار
(Article styles)

هەواڵا:
ڕاپۆرتێكی ئاشكراو ڕاستەوخۆیە، لەو ڕووداوانەی، كە لەم ساتە وەختەدا رووئەدات. 
هەواڵی باش پەیوەستە بەوەی تا چ ئەندازەیەك كاریگەری هەبێت‌و ڕێپۆرتەر لە روماڵكردنیدا چەندێ‌ لێهاتووە. هەواڵەكانیش تەمەنیان كورتە.

راپۆرت:
ئەو داستانەن, كە كاتی ڕودانیان گرنگ نیە‌و مەرج نیە وەكو هەواڵا گەرم‌و گوڕ بن. زیاتریش دەربارەی ئەو شتانەن، كە لەم رۆژانەدا رووئەدەن نەك ئەو شتانەی, كە ئێستا ڕوویانداوە. بارودۆخی زۆرێك لە شتەكان، رووداوەكان، شوێنەكان‌و بەكورتی ئەو مرۆڤانەی، كە نووسین لەسەریان ئەتوانێ‌ سەرنجی خوێنەران رابكێشێ‌، ئەوانە ئەبنە راپۆرتگەلێكی باش. بابەتگەلێكی وەها بە هۆی تازەییانەوە سەرنجی خوێنەران ڕاناكێشێ‌، هەرلەبەر ئەمەیە پەیامنێران ئەبێ‌ سود لە چوستی‌و چالاكی‌و شێوە داڕشتنێكی تایبەت‌و وردەكاریەكان وەربگرن، بۆ ئەوەی سەرنج‌و تێبینی خۆێنەرانی پێڕابكێشن. 

شیكردنەوە:
تێڕوانینێكی قوڵە لە بابەتێكی گرنگ، كەلە سەر بنەمای  زانیاریەكی باوەڕپێكراو ئامادەكراوەو تێیدا سود لە بۆچوونەكانی ئەو سەرچاوە جیاوازانەی ناویان هاتووە وەرگیرابێ. پێویست ناكات شیكردنەوە تێڕوانینێك بگوازێتەوە هاوڕابێت لەگەڵ عورف و نەریتی كۆمەڵگەدا. هەندێ جار باشترین شیكردنەوەكان ئەم تێڕوانینانە بەرەو كێشەو گرفت ئەبەن. 

وتار:
ئەو یادداشتانەیە, كە زۆرجار تێڕوانینە سیاسیەكانی ڕۆژنامە ئەگوازێتەوەو لەستوونی سەروتارێكدا بڵاو ئەكرێتەوە. ئەمەش زۆرجار لەلایەن پسپۆڕەكانەوە ئەنووسرێت.


چی هەواڵ دروست ئەكات؟ یان چ شتێك هەواڵە؟
(What makes news?)

پێناسەیەكی كلاسیك و كۆنی دەستوری ئەوەی, كە چ شتێك هەواڵە؟:
ئەگەر سەگێك گاز لەپیاوێك بگرێت. ئەمە هەواڵ نیە, بەڵام ئەگەر پیاوێك گاز لەسەگێك بگرێت. ئەمە  هەواڵە. 
ئەم پێناسەیە ئەوەمان فێر ئەكات, كە هەواڵ ئەبێت دەربارەی ڕووداوە نائاساییەكان بێت. ئەڵبەت هەمیشە وانابێ‌و بەم شێوەیە نیە. 
بڕیارە ئاساییەكانی دەوڵەت‌و ڕیكلامە هەمیشەكانی كۆمپانیا گەورەكان, ئەگەر پەیوەندی بە ژیانی خەڵكانەوە هەبوو یاخود سەرنجی ڕاكێشان لەوانەیە ئەوە هەواڵ بێت.
بۆ ئەوەی بزانین لە ڕۆژنامەیەكدا كام هەواڵە گرنگترە, ئەوە پەیوەندی بە فاكتەر گەلێكی جیاوازەوە هەیەو یەكێك لەو فاكتەرانەش (دراوسێیەتی)یە. هۆكار یان فاكتەرێكی تر ( هەبوونی پەیوەندی )یە.
خاڵی ئاماژەی زانستی, كە كاروباری جوتیاران ئاسانتر ئەكات یاخود هاوكاری بەشێكی زۆری كۆمەڵگا ئەكات تەنانەت ئەگەر لە وڵاتێكی تردا ڕاپۆرتی لەسەر كرابێ‌و خرابێتە روو ئەكرێ هەواڵێكی لۆكاڵی دروست بكات و لەلاپەڕەی یەكدا دابەزێت‌و بڵاوبكرێتەوە.

چۆن هەواڵ بەدەست بهێنین؟
(How to find news?)

بەشێكی زۆر لە هەواڵَەكانی ڕۆژانە لەئەو ڕووداوانەوە دێت, كەكاتی ڕوودانیان پێشتر ئەزانرێت., وەكو كۆنفراسە هەواڵیەكان لەدەوڵەتدا, چاوپێكەوتن‌و میوانداری  پلەدارە دەرەكیەكان, ئاگاداریەكانی ساڵانە‌و ڕاگەیاندنی كەیسی دادگاكان ئەتوانرێ ئەمانە لەڕۆژمێرێكی ڕۆژانەدا بنوسرێ‌و هەموو ژورێكی هەواڵیش ئەبێ ڕۆژمێرێكی وەهای هەبێت. هەرچەند هەندێك هەواڵ لەكاتێكی چاوەڕواننەكراوداو بەڕێكەوت ڕوو ئەدەن وەكو بەركەوتنی دوو شەمەندەفەر یان كەوتنە خوارەوەی فڕۆكەكان. هەواڵ گەلێكی تر هەن ئەكرێ بەشێوەیەكی یاسایی‌و بە سەردانی كردنی پۆلیس, فریا گوزاریەكان‌و ئاگر كوژێنەوەكان پەیدایان بكەن  هەروەكو تاوانە گەورەكان و  ڕووداوەكان یان شڵەژاویە مەدەنیەكان, كەبنەمان بۆهەواڵ.  ڕۆژنامەوانایش بەمانە ئەڵێن پشكنینی ڕۆتینی. 
ئەو شوێنانەی تریش, كەئەكرێ‌ هەواڵیان تێدا پەیدا بكرێت:-
_ گروپەكانی فشار (Pressure groups)
لەهەمو وڵاتێكدا ڕێكخراوەكان لۆبی لەسەر كۆمەڵێك دۆز ئەكەن, لەوانە وەكو ژینگە, پاراستن و خۆشگوزەرانی ئاژەڵان و مافەكانی مرۆڤ‌و...هتد. لەوانەیە هەندێك لەو ڕێكخراوانە شتێكی تازەیان هەبێ بۆ وتن یان پلانی هەڵمەتێكی تایبەتییان هەبێت. واتە پەیامنێر ئەتوانێت سەردانی ئەم ڕێكخراوانە بكات بۆ بەدەستهێنانی هەواڵ و ڕاپۆرت.
_ گۆڤارە تایبەتمەندەكان (Specialist Journals)
ئەم جۆرە گۆڤارانە هەواڵەكانی تەندروستی و زانست و ژینگە یان پیشەسازی نەوت ڕوماڵ ئەكەن. بەشێوەیەكی سەرەكی ئەم گۆڤارانە بۆ كەسانی پسپۆڕ ئەنوسرێت, هەروەها زۆرجار چیرۆكگەلێكی سەرنجراكێش بڵاوئەكەنەوە, كە جێگای سەرنجی خەڵكانێكی زۆرە.
_ داموزراوە توێژینەوەییەكان (Research institutes)تینك تانكەكان (Think tanks)
هەندێك لەم دامەزراوانە لەسەر هەلومەرجی كۆمەڵگا یان باری ئابوری لێكۆڵینەوە ئەنجام ئەدەن. هەندێك هەوڵئەدەن بۆ ئەوەی ئارەزوو خواستەكانی ئایندە پێشبینی بكەن. هەندێكی تریش سیاسەتی وڵاتە جیاوازەكان لەگەڵ یەكتریدا بەراورد ئەكەن. 
هەریەكێك لەم دامەزراوانە ئەتوانن چیرۆكگەلێكی سەرنج ڕاكێش پێشكەش بكەن.
_ ساڵیادەكان ساڵوەگەڕەكان)
بریتین لەچاوخشاندنەوە بەڕووداوە گرنگەكانی ڕابردوودا .  تێبینی ئەو گۆڕانكاریانە بكە لەو ماوەیەدا ڕویانداوە. واتە پەیامنێران ئەتوانن ساڵیادێك بكەنە هەواڵ یان ڕاپۆرتێكی تەواوی لێ بەدەست بهێنن.
_ بەداوداچوون
بریتیە لەگەڕانەوە بۆ ئەو ڕووداوە گەورانەی چەند هەفتە, چەند مانگ یان چەند ساڵ, لەمەوپێش ڕوویداوە. بۆیان بگەڕێ و بزانە ئەوكەسانەی بەو بەسەرهاتەوە تووشبوونە چی ڕوویداوە بۆیان؟ یان چیان لێ بەسەر هاتووە؟
پیشاندان‌و خستنەڕووی هەواڵەكان
(Presenting news)

هەرچەند بەسەرهات‌و ڕووداو باش بێت, پەیامنێران پێویستە بەجۆرێك بیخەنە ڕوو وابكەن خەڵكان حەزبكەن بیخوێننەوەو چێژی لێوەربگرن. ئەمڕۆ زۆربەی خەڵكان مامەڵە لەگەڵ لێشاوو هێرشی زانیاریەكاندا ئەكەن, كە لەسەرچاوە جیاوازەكانەوە بەردەستیان ئەكەون یان لەوانەیە لەناو وێستگەیەكی قەرەباڵغی شەمەندەفەردا بیخوێننەوە. بۆ ئەوەی سەرنج و تێبینیان ڕابكێشی پێویستە چیرۆكە هەواڵیەكان ڕوون و كورت و پوخت و سەرنج ڕاكێش و كارتێكەرو ڕەنگداربن.

هەرەمی هەڵگەڕاوە
(The inverted pyramid)
..................................................................................

ئەمە شێوازێكی كلاسیكی داڕشتنی  چیرۆكە هەواڵە. پەیامنێری  باش دەتوانێت بەسود وەرگرتن لەم شێوە بنچینەییانە هەواڵەكەی لەچوار یان پێنج پەرەگرافدا بگەیەنێت. ژانرە كلیلیەكانی هەواڵ لەسەرەوە دابنێ و پاشان بەشێوەیەكی ڕێك و پێك و بەپێی گرنگی هەواڵەكە بەداویدا بینووسە. ئەگەر سەرنووسەران بۆ زانیاریەكان پێویستیان بەبۆشایی زۆرتربوو ئەتوانن كۆتایی چیرۆكە هەواڵێكی لەم شێوە بسڕەنەوە.
پەرەگرافی یەكەم, واتە(لید) یان پەرەگرافی لید گرنگ و بەبایەخەو ئەبێت وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە:-
_چی ڕوویدا؟
_ كێ تووشبوو؟
_ كەی ڕوویدا؟
_ لەكویًَ ڕوویدا؟
_ چۆن ئەزانم؟ (سەرچاوەی هەواڵًەكە)
ئەگەر لەپەرگرافی یەكەم یان دووەمدا وەڵامی كێ‌, چی, كەی, كوێ, بۆ وە چۆنت نەدایەوە, ئەوا ئەبێ هەوڵی ئەوە بدەی هەواڵێك بخەیتە ڕوو بیخوێنرێتەوە.
لید تەنها ئەو زانیاریانەی هەیە, كە بەبایەخن. ئەو وردەكاریەكانی تر لەخوارەوەی هەواڵەكە دابڕێِژە. ناوی كەسەكان, ئەگەر كەسانێكی گرنگ نین و پلەوپایەیان نیە لەلیددا مەنووسن., چونكە
یەكسەر سەرچاوەكە بەخوێنەران ئەڵێیت. هەواڵەكە چەند باوەڕ پێكراوە هەندێك جاریش ئەتوانی ناوی سەرچاوە لە پەرەگرافی دووەمدا بنوسی, بەڵام نەك خوارتر.
وا باشە پەرەگرافی دووەم وەلاًَمی ئەو پرسیارانە بداتەوە , كە لەلیددا ئاماژەی پێنەدراوە. وەكو بۆ؟وە چۆن ئەوە ڕوویداوە؟ پاشان ئەم پرسیارە گرنگە لەخۆت بپرسە: - 
بۆ ئەم هەواڵەم بەلاوە گرنگە؟ ئەی بۆ چی؟
دەقی بەسەرهاتەكە دەستنیشان بكە. ئەوە بۆ خوێنەران ڕوونبكەوە بۆچی ئەم هەواڵە شیاوی ئەوەیە بخوێنرێتەوە. لەوانەیە بەلای تۆوە سەرنج راكێش‌و بەنرخ بێت , بەڵام ئەگەر بەلای كەساانی ترەوە وا نەبوو ئەوا كاتەكەتان بەفیڕۆ داوە. 
لەپاش ئەوەی بەشە بناغەیەكانی هەواڵتان ڕوونكردەوە پێویستت بە وتەی وەرگیراوە بۆ ئەوەی بایەخ‌و متمانەی لیدەكە زیاتر بەهێز بكەی. وتەی وەرگیراو هەواڵەكە بەهێز ئەكات, هەروەها وا پیشان ئەدات ئەوەی نووسیوتە لەسەر بنەمای بەڵگە بووە. 
ئەو هەواڵەی ڕۆیتەرز, كە لەخوارەوە ئەیخوێنیتەوە ئەوە ڕوون ئەكاتەوە چۆن وەڵامی پرسیارە بنچینەییەكان ئەداتەوە هەروەها ئەوەش دەرئەخا, كەچۆن سەرچاوەی هەواڵ بەكارهاتووە, لە پەرەگرافی دووەمدا دەقی هەواڵەكە نووسراوەو لە پەرەگرافی سێیەمدا وتە وەرگیراوەو هەواڵەكەی تۆكمە كردووە. 
_سی ئول (رۆیتەرز) كۆریای باكور وتی" لە هەینیدا ئامادەیە بگەڕێتەوە بۆ دانیشتنی شەش قۆڵی بەو ئامانجەی ئەگەر هەل‌و مەرج لەبار بێت كۆتای بەبەرنامە ئەتۆمیەكەی خۆی بهێنێت- یونهاپ ئاژانسی هەواڵی كۆریای باكوور راپۆرتێكی لەمیدیا دەوڵەتیەكانی حكومەتی پیۆنگ یانگدا بلاوكردووەتەوە. ئەم لێدوانە ڕۆژێك بەر لەوە بڵاوئەكرێتەوە, كە سەرۆك "بۆش‌و هو جین تاو" سەرۆك كۆماری چین نیگەرانی خۆیان لەسەر بەرنامەكانی حكومەتی كۆمۆنەسیتی (كۆریای باكوور) كە لە گۆشەگیریدایە دەربڕیبوو هەروەها بەڵێنیان دابوو هاوكاری دەستپێكردنەوەی وتووێژەكان, كە بۆ ماوەی ساڵێك وەستاوە بكەن.
ئێمە هەموو كاتێك ئامادەی وتوێژین ئەگەر ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەڵوێستێكی متمانە پێكراو لەخۆی پیشانبدات‌و هەل‌ومەرجێكی دوروست فەراهەم بكات بۆ وتووێژ. خاوەن پۆستەكانی كۆریای باكوور هەروەكو ئاژانسی پیۆنگ یانگ(یونهاپ)(yon hap ) ڕاپۆرتی لەسەرداوە. بەیەكێك لە ئەندام
 پەرلەمانەكانی ڕوسیایان وتوە, كە سەردانی كردووە. پاش ئەم وتە وەرگیراوە یەك یان دوو لەباكگراوندە بنچینەیەكان دابنێ بۆ روناكردنەوەی ئەوەی بۆچی ئەم هەواڵە ئاوا بووەو چی لە پشتیەوە ڕوویداوە.
لەخاڵی یەكەمدا, پاش چوار پەرەگراف هەواڵەكە لە ڕۆژنامە یان سایتەكاندا بڵاو ئەبێتەوە وخاڵە بنچینەییەكان ئەگاتە خوێنەران. لەهەمانكاتیشدا ئەتوانن هەواڵەكە پەرە پێبدەن‌و بەدرێژەی زیاتر‌و وتەی وەرگیراوو پێشینەوە وردەكاری بۆ بكەن.
دیاریكردنی لید
(Identifying the Lead)

نووسینی لیدێكی بێ كەموكووڕی زۆر گرنگە بۆ ڕاپۆرتە هەواڵێكی باش‌و شایەنی ئەوەشە كاتی پێوە بەسەربەری. هەندێك جار لە ڕاپۆرتە هەوالێكی ئالۆزدا لەوانەیە یەكسەر نەتوانی لیدێك پەیدا بكەیت لەبەر ئەوە هەوڵبدە بە نزیك بوونەوە لەم ئاڕاستانەی لەخوارەو هاتوون سەری بابەتەكە بدۆزیتەوەو پاشان باشترین ڕێگا بۆ پیناسەی بەسەرهاتەكە هەڵبژێری.

1- وێستگەی پاس(The bus stop)
وای دابنێ لەناو وێستگەی پاسدایت‌و ئەتەوێت هەواڵێك (بەسەرهاتێك ) بۆ هاوڕێكانت باس بكەیت, لەكاتێكدا پاسەكە لێئەخوڕێت, پێویستە هاوار بكەیت‌و بنچیتەی ماجەراكەی بۆ بڵێی پێش ئەوەی گوێی لەدەنگت بێت, 
2- داپیرە(The grandmother)
وابزانە لە ڕێگەی تەلفۆنەوە هەواڵێك بە داپیرەت ڕا ئەگەیەنیت.
3- هاوڕێ (The friend)
وەڵامی ئەو پرسیارەی,كە هاوڕێكەت لێت ئەپرسێت بدەرەوە" چی ڕویدا؟" "پێت ئەڵێم"...
4- سەردێڕ (مانشێت) (The headline) 
یەكەمجار مانشێتەكە بنووسە, لەبەر ئەوەی بیرت لەسەر خاڵە بنچنەیی‌و كلیلیەكان جێگیر ئەكات.
شایەتحاڵەكان:[ لەلایەن جەنەرالی یاخیبوانەوە تەقە لە پاشاكرا] 
5- كلیلی وشە (The keyword)
وشەیەكی كلیلی بناسێنەولیدەكەی لەسەر دروستبكە. ئاژاوەكان(Riots)

ئاراستە جیاوازەكانی لید
(Different lead approaches)

ئەو لیدانەی, كەپێویست ناكات كەسایەتی ماجەراكەی تێدابناسرێت
سێشەمە, سەرۆك كلینتۆن وتی: پلانی ئەوەی هەیە هێزێكی زۆر ڕەوانەی كۆسۆڤۆ بكات لەبەر ئەوەی توندوتیژی لەوهەرێمەدا هەربەردەوامە.
 بەڵام دڵنیابن خەڵكان یەكسەر خۆیان كەسایەتی ماجەراكە دیاری ئەكەن‌وئەیناسن, ئەگەرنا_ئەتوانن بینووسن.
 فەرمانبەرێكی پایەبەرزی ئەمریكا وتی: دەوڵەت سەرقاڵی پلانێكە بۆ ناردنی هێزێكی زۆر بۆ كۆسۆڤۆ...
دان مۆرگان یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا, یان پلە دارێك, كە نەیویست ناوی ئاشكرابكرێت وتی.....

لیدە پوختەكان
(Summary leads)

ئەم لیدانە كاتێك سودی لێوەرئەگیرێ, كە چەند ڕِووداویًَك ڕِوویان دابێ و هیچ كامیان ئەوەندە گرنگ نەبن لیدێك پڕبكەنەوە, بەڵام پێكەوە گۆڕانكاریەكی سەرەكی بخەنە ڕوو, یان كاتێك بەكار ئەهێنرێن, كە ڕێیۆرتەر كاتی نەبێت لێكۆڵینەوە لەسەر هەموویان بكات.
بۆنموونە/
دەوڵەتی تەیموری ڕۆژهەڵات(350)هەنگاوی نوێی خستووەتەڕوو بۆئەوەی سەرنجی وەبەرهێنەرە بیانیەكان ڕابكێشێت, بەتایبەتی لەبوارەكانی نەوت و گاز. لەیەكێك لەم هەنگاوانەدا...


لیدە چەند بەشییەكان
(Multiple element leads)

كاتێك دوو ڕووداو پێكەوە ڕووئەدەن و ناكرێ یەكێكیان لەویتر جیابكرێتەوە.
بۆنموونە/
پێنج شەممە دەوڵەتی بەریتانیا ڕایگەیاند, كە وەزیری بەرگری (تۆم جۆنز)ی دەركردووەو هەموو بەرنامەكانی كڕینی چەكی ڕاگرتووە, كە لەڕاپۆرتی ڕۆژنامەكاندا لەسەر گەندەڵیەكانی وەزارەتی بەرگری نووسرابوو, لەهەمان كاتدا ئەگەر ئەمانە زۆر بوون بۆ ئەوەی لەلیددا بیاننووسی ئەتوانی بەشی سەرەكی تر لەلیدەكەدا بەكاربهێنی و لەپەرەگرافی دووەمدا بینووسی.
بۆنموونە/
پێنج شەممە دەوڵەتی بەریتانیا وتی: تۆم جۆنزی وەزیری بەرگری دەركردووەو هەموو كڕینەكانی چەكی ڕاگرتووە.
ئەمەش بەدوای ئەوەدا دێت, كە لەڕۆژنامەكاندا بانگەشە بۆ هەبوونی گەندەڵی لەوەزارەتی بەرگریدا كراوە.

لیدە تەفسیریەكان
(Interpretative leads)

_ بەكارهبَنانی سەرچاوەكان ئاكامەكانی ڕووداوێك ڕوون ئەكاتەوە.
بۆنموونە/
سەرۆك كلینتۆن پێنج شەممە ڕایگەیاند: پلانی ئەوەی هەیە(3000)هەزار سەربازی ئەمریكی لەكۆسۆڤۆ دەربكات. كاتێك, كە پلەدارەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان وتویانە ئەمە ئەبێتە هۆی ئەوەی زۆرێك لەصرب نەژادەكان لەو ویلایەتە ڕابكەن.
كاتێك لەم جۆرە لیدانە ئەنووسن دڵنیابن لەوەی ئەو بەڵگانەی هەتە لەسەرەوە هاتووە_ لەسێیەم یان چوارەم پەرەگرافدا و واباشترە گەر كرا ناوی سەرچاوەش بنووسی,
بۆنموونە/
جان سوچیسكای بەڕێوبەری ئاژانسی پەنابەرانی نەتەوە یەكگرتووەكان (UNCHR) لەبەلگراد, بەم ڕێپۆرتەری ڕۆیتەرزی وت"تاكو ئێستاش لەیەك حەفتەدا نزیكەی(50) صربی ئەو هەرێمە بەجێدێڵن, لەبەرئەوەی ئەترسن ئەڵبانیەكانی كۆسۆڤۆ تۆڵەیان لێ بكەنەوە, ئەم هەنگاوە تەنها پرۆسەی بەجێهێشتنەكە خێراتر ئەكاتەوە".

سەرچاوە لەلیددا
(Source in the lead)

بەشێوەیكی ئاسایی سەرچاوە لەكۆتایی لیدی هەواڵەكەدا دێت. 
بۆنموونە/
هەینی نەتەوەیەكگرتووەكان وتی"لەئاكامی جەنگی بۆسنەدا زیاتر لەنیو ملیۆن ئاوارە لەسربیادا دەژین," 
بەڵام لەهەندێ كەیسدا بەتایبەتی كاتێك لەڕاست و دروستی زانیاریەكان گومانت هەیە یان كاتێك زیانیاریەكان جەنجاڵین باشترە سەرچاوەكە لەیەكەمەوە بێت.
بۆنموونە/
یەكێك لەسەركردە سیاسیە نەیارەكانی خەڵكی مەنچوقستان وتی" لەشەش مانگی ڕابردوودا زیاتر لە(5000)پێنج هەزار كەس لەلایەن دەستە توندڕەوەكانەوە كوژراون".

چەند ڕێگایەك بۆ باشتركردن‌و بەرەوپێشبردنی لیدەكان
(Ways to improve leads)

هەمیشە لەكاتی ئامادەكردنی هەواڵ‌و ڕاپۆرتدا فرمانە بكەر دیارەكان بەكاربهێنە نەك بكەر نادیارەكان، چونكە زۆر راسترو كورتترن. بۆنموونە/
سەربازەكانی فەرەنسا بە سەرۆكایەتی ناپلێۆن پێنج شەمە مەنچوقستانیان داگیر كرد. پێنتاگۆن وتی.
مەنووسن: 
پێنج شەمە مەنچوقستان لە لایەن سەربازەكانی فەرەنساوە بەسەرۆكایەتی ناپلیۆن داگیركرا.
_ بەپرسیار هەواڵێك مەنووسەو دەست پێمەكە, چونكە ئەو شێوەیە تەنها لەڕاپۆرت نووسیندا ئەنجام ئەدرێت.
_ لە نازناوە كوتكراوەكان‌و ناوی درێژی كەسەكان‌و شوێنەكان دوور بكەونەوە، مەگەر بەناوبانگ بن.
 بۆنمونە/ 
واباشە بنووسی رێكخراوی ئاسایشی سەرەكی ئەوروپا باشترە لەوەی بنووسی رێكخراوی ئاسایش‌و هاوكاری لە ئەوروپا (OSCE).
 واباشە بنووسی ئاژانسی پەنابەرانی ڕێكخراوی نەتەوەی یەكگرتوەكان باشترە لەوەی بنووسی كۆمیسیۆنی باڵای نەتەوەی یەكگرتوەكان بۆ كاروباری پەنابەران (UNHCR).
_ تەنها كاتێك وتەی وەرگیراو لە لیددا بەكاربهێنە، كە زۆر كاریگەرو كارتێكەر بێت.
فەرماندەی هێزەكانی یوگسلاڤیا هۆشتاری دا (NATO) "جەهەنەم لەسەر زەویدا" تاقیدەكاتەوە ئەگەر هێزە سەربازیەكانیان بیانەوێ‌ بچنە هەرێمی كۆسۆڤۆوە.
_ هەوڵبدە كاتی رانەبردوو بەكاربهێنی – 
بنووسی چین بە نیازی پلاندانانە بۆ .... باشترە لە چین پلانی دانابوو بۆ ......

خاڵە سەرەكیەكان بۆ نوسینی چیرۆكە هەواڵ
(Key points for writing stories)

_ وردی، دیقەت (Accuracy)
ئەگەر نەتوانی زانیاریە سەرەتایی‌و بنچینەییەكان بە دروستی بنووسی ئەوا هیچ كەس باوەڕ بەو شتانەی دیكەت ناكات كە نووسیوتن.
هەرگیز وا دامەنێ‌ خوێنەرەكانت لەوەو پێش زانیاریان لەسەر هەواَڵەكەت هەبووە. هەركاتێك هەواڵێك ئامادە ئەكەی تەنانەت ئەگەر هەندێ‌ جار وتراوە ئەبێت باكگراوند‌و روونكردنەوەی بنەڕەتی بۆ بدەی.
وادابنێ هەواڵ بۆ كەسێكی خوێنەر ئەنووسی, كە مانگێك لەسەفەری دەرەوە بووەو تازەهاتوەتەوە بۆ وڵات.
_ بیرتان كراوەبێ(Be open minded)
هەرگیز وابیرمەكەرەوە, كە كەسێك ڕاست ئەكات یان هەڵەیە.
_ شەفافیەت(Clarity)
مەكەوە داوی ڕەنوس‌و وردەكاری‌و درێژە پێدانەوە. زمانێكی سادەو ڕوون بەكاربهێنە (H. G. Wells) ئێچ جی وێلز، نووسەرو رۆژنامەوانی بریتانی جارێك وتی "من بەو ڕاستیەی، كە ڕێدەكەم بەو ڕاستیەش ئەنووسم، لەبەرئەوەی ئەوە باشترین ڕێگایە بۆ گەشتن بە ئامانج". _ شانەی بكە (Comb it) 
لانی كەم دوو جار بە ناو ئەو هەواڵەدا بچۆرەوە, كە نووسیوتە، هەڵەكان و ئەو شتانەی ناپێویستن لێدەربێنە، ڕِەنوسەكان بپشكنەو هەروەها ڕێزمان‌و هەموو شتەكان، بە تایبەتی ناوی كەسەكان‌و شوێنەكان.
هەرگیز پێشبینی ئەوە مەكە كەسێكی تر هەڵەكانی تۆ بگرێت‌و ڕاستیان بكاتەوە.

_ وتە وەرگیراوەكان (Quotes)
هەمیشە بە دوای وتە وەرگیراوە ڕەنگدارو باشەكاندا بگەڕێ‌ـ ئەوانە زیندووی‌و ڕاستی‌و متمانە بەهەواڵا ئەبەخشن. وتەی وەرگیراوی بێ‌ شومار سەختە بۆ هەرسكردن، زۆر بەكاریان مەهێنە. ئەگەر لێدوان‌و قسەكان لە هەواڵەكەدا زۆربوون، ئەوا بە شێوەی ڕاپۆرتی بینوسەو كەمێك وتەو لێدوانی سەرەكی بەكاربهێنە لە گەڵیدا. 
_ خاڵە سەرەكیەكانی ناو هەواڵەكەت بە شێوەیەكی لۆجیكی‌و یەك لەدوای یەك پێكەوە پەیوەستیان بكە، بۆ ئەوەی یارمەتی خوێنەران بدات بە شێوەیەكی لۆجیكی لە خاڵێكەوە بۆ خاڵێكی تر بچن. با هەواڵەكەت بەدواداچون‌و لەسەر ڕۆشتنی تێدا بێت... 
_ هاوسەنگی(Balance)
دڵنیابە لەوەی ئارەزوو خواست پێشكەش ناكەیت یان بیروبۆچوونەكانت تێكەڵی هەواڵەكەت ناكەیت. دڵنیابەلەوەی, كە مشت و مڕو جیاوازی هەردوو لایەن ئەگوازیتەوە‌و چانسی ئەوە بەهەموو كەسێك بدە, كە تاوانباركراوە بەخراپە كردن بۆئەوەی وەڵام بداتەوەو ڕای خۆی دەرببڕێت.
لەوشەكانی وەكو بانگەشەی كرد"ئیدیعای كرد" دووربكەوەرەوە, كە وات لێ بكات گومان لەقسەكانی بكەیت چی وتووە. لەوشەكانی وەكو "ترسان یان هیوای خواست"یان ئەترسێت خۆت بەدوور بگرە لەبەرئەوەی وەها دەرئەكەوێت تۆ لایەنگری لایەنێك ئەكەیت و لایەنێك ئەگریت.
وشەی"ڕێگەی پێدا"مانای ئەوە ئەگەیەنێ كەسێك هەندێ كاری هەڵەی كردبێ, وشەكانی"جەتی كردەوە"یان"ئاماژەی دا"ئەوە ئەگەیەنن تۆش باوەڕت بەقسەكەرە چی ئەڵێت. واتە هاوبیری لەگەڵ قسەكەردا. لەهەموو ئەم حاڵەتانەدا وشەی بێلایەنی "وتی"بەكاربهێنە لەهەمووی باشترە.
_ باكگراوند, پێیشینە(Background)
بۆ هەموو هەواڵەكان باكگراوندو پێشینە شتێكی بنچینەییەو پێویستە. ئەوەش لەلابەلای ئەو هەواڵەكە دادیدەرێژی بیچنە‌و لەبری ئەوەی پارچەیەكی گەورەی چەند پەرەگرافی پێشینە بهێنی هەربەوشێوەیەی, كە هەواڵەكە لەسەرەتاوە تاكۆتایی باس ئەكەی پێشینەكان بچوك بكەرەوەو لەلابەلای هەواڵەكەدا دایبنێ. 
خاڵە سەرەكیەكانی باكگراوندەكە لەناو تێنووسی تێبینیەكاندا بنووسەو لای خۆت دایان بنێ و خەتێك بەسەر ئەوانەدا بهێنە, كە لەهەواڵەكەدا بەكاری ئەهێنی. 
_ ڕەنگ(colour)
وردەكاریەكان زیندوویەتی بەهەواڵ ئەبەخشن و كەسێك واقیعی تر پیشان ئەدات یان ئەوە بۆ خوێنەران ئەخاتە ڕوو, كە تۆ بەڕاستی لەو جێگایەدا بوویت.

سەرچاوەكان
(Sources)

وەكو یاسایەكی گشتی هەتا سەرچاوەت بۆ نووسینی هەواڵ زیاتر بێ‌ باشترە. گرنگی هەواڵ لەوەدایە سەرچاوە بنچینەییەكانی تێدابێت و ناویان هێنرابێت.
چاندن و پەروەردەكردنی سەرچاوە نوێیەكان هەرگیز بەكات بەفیڕۆدان ناژمێردرێت.
نووسەر و ڕۆژنامەوانی بریتانی سەدەی هەژدەیەم ساموێل جۆنسۆنSamuel) Johnson )جارێك وتوویەتی "بەڕێز, هەر ڕۆژێك تێپەڕێ‌ و من ئاشنایەتیم لەگەڵ كەسێكدا نەكردبێ‌ ئەو ڕۆژەم بەفیڕۆ داوە."
زۆربەی سەرنووسەران بۆ ئەوەی هەواڵێكتان لێوەربگرن داوای دوو سەرچاوەی سەربەخۆ ئەكەن پێش ئەوەی هەواڵەكە بەكاربهێنن‌وبڵاوی بكەنەوە. 
لەهەندێك كەیسی تردا یەك سەرچاوەش بەسە بەمەرجێ‌ ئەو سەرچاوە متمانە پێكراو بێ‌ و دڵنیابی لەوەی, كەدەربارەی كەیسەكە شتێك ئەزانێ‌ و زانیاری هەیە. هەوڵبدە دووربكەویتەوە لەوەی, كەناوی سەرچاوە نەبەیت. هەرگیز ئەو سەرچاوانە بەكارمەهێنە, كەلێدوانەكانیان جەنجاڵین و بانگەشە ئەكەن ناویان نەهێنرێ‌. هێرشكردن و سكاڵا لەپشت دەمامك و ڕووپۆشەكانەوە قبوڵ ناكرێ‌ و پەسەند نییە. لەگەڵ سەرچاوەكانتدا دادوەرانەبە بۆ بەرژەوەندی خۆت و ئەوانیش.
_ ئەوسەرچاوانەی ناویان دەهێنرێ‌ هەمیشە پەسەندترن لەو سەرچاوانەی, كەناویان نییە. لەگەڵ ئەو سەرچاوانەدا وتووێژو گفتوگۆبكە چۆن بیانناسێنی و ناویان بهێنی. تاپێت ئەكرێ‌ هەوڵبدە بەشێوەیەكی دیار ناوی سەرچاوەكە ببەیت."دیپلۆماتێكی ڕۆژئاوایی,كەلەوتووێژەكاندا بەشداربوو" باشترە لە "سەرچاوەیەكی دیپلۆماتیكی".
_ باكگراوند, پێشینە(Background)
كاتێك سەرچاوەیەك لەسەرپێشینە زانیاریت ئەداتێ‌ بەگشتی ئەوە مانای ئەوەیە, تۆ ناتوانی مادەكانی زانیارییەكە بەكاربهێنی, مەگەر لەسەرچاوەیەكی سەربەخۆی تریش پەیدای بكەی و زانیاری تر وەربگری.
_ سەرچاوە دەوڵەتییەكان(Official Sources)
لێدوانە حكومییەكان, ڕێكخراوە دەوڵەتییەكان, بانكە ناوەندییەكان و سەرچاوە دەوڵەتییەكانی تر, بەگشتی بەوردی و بەئاگایی ئەخرێنە ڕوو, بەڵام ئەبێت بۆ وردەكارییەكان بیاندۆشین لەبەرئەوەی ئەوانە دڵنیاترین سەرچاوەن تەنانەت ئەگەر وێنەیەكی تەواوت ماجەراكە دەستنەكەوێت.
_ پسپۆڕو شارەزایان(Academics, experts)
ئەمانە زۆرجار باشترین سەرچاوەن لەبەرئەوەی بەگشتی ئەم جۆرە سەرچاوانە سەربەخۆن, هەرلەبەر ئەوە ئەتوانن بێلایەنانە زانیاریت بدەنێ, كە بەئاسانی ئەو زانیاریانە لەفەرمانبەراانی دەوڵەتی وەرناگیرێ. 
_ سەرچاوە بیانیەكان(Foreign sources)
دیپلۆماتەكان, ڕێكخراوە ناحكومیەكان, كەسانی نەتەوەیەكگرتوەەكان, كۆمپانیابیانیەكان, زۆرجار ئەمانە بەسوودن, چونكە وڵات بەباشی ئەناسن‌و شارەزان, بەڵام لەڕەهەندێكی بیانیەوە.
_ ڕێكخراوە فەرهەنگی و ئاینی و پیشەییەكان, ئەمانە ئەتوانن هەواڵ‌و ڕاپۆرتەكەت دیارو زەقتر بكەنەوە. پەرستگاكان چەندین ئەندامیان هەیەو زۆربەیان لەسەرتاسەری وڵاتدا بەربڵاون, هەرلەبەر ئەوە ئەزانن لەوڵاتدا چی ڕووئەدات.
_ سەرچاوە شەقامیەكان(Street Sources)
بەكارهێنەرەكان‌و ئەو ژن و پیاوانەی لەناو شەقامەكاندان هەمیشە بەهای ئەوەیان هەیە لەگەڵیاندا قسەیكەیت بەمەرجێك لەگەڵ زۆرێك لەخەڵكاندا قسەبكەیت بۆئەوەی وێنایەكی چەند لایەنە لەبیروڕاكان بۆ بابەتەكە بكێشیت و بدۆزیتەوە.
_ میدیاكانی تر(Other media)
هەندێ جار هیچ ڕێگایەكی تر نیە جگەلەوەی لەمیدیاكانی ترەوە زانیاری وەربگرین. بۆنموونە/
كاتێك كەسێكی دیارو بەرچاو لەگەڵ میدیایەكدا چاوپێكەوتنێكی تایبەت ئەنجام ئەدات, هەرچەند ئەگەر هەواڵێك لەمیدیایەكی ترەوە وەردەگریت ئەبێت زۆر بەدەگمەن ئەو كارە بكەیت و تەنها لەمیدیا بەناوبانگەكانەوە بێت و پێویستە ناوی سەرچاوەكەش بهێنیت.
"ئەكرێ هەواڵەكەت ببینم؟" پێش چاپكردن و بڵاوكردنەوە لەبەرانبەر سەرچاوەكاندا  خۆتبگرە لەم داواكاریانە, كەهەواڵًەكەت ببینن. ئەگەریش ئەوكارەت كرد و هەواڵەكەت پیشاندان تەنها بۆ بەرزكردنەوەی وردی هەواڵەكەت ئەو كارە بكە. نابێـت واتاو ناوەرۆكی وتە وەرگیراوەكان بگۆڕیت, هەروەها مۆڵەتی كۆتایی بهێڵەوە بۆئەوەی سەرچاوەكە نەنیشێـە سەر هەواڵەكەت. 

ڕاپۆرتەكان
(Features)

ڕاپۆرتەكان هەتا هەتایی نین. واتە پەیوەندیان بەكاتەوە نیە یان ئەتوانن لەگەڵ هەواڵێكی ڕۆژانەدا بن. بۆنموونە/
كاتێك هەواڵی بومەلەرزەیەكی گەورە یان ڕووداوێكی سروشتی هاوشێوەی ئەوە ڕوماڵ ئەكەیت, ڕێپۆرتەری باش پێویستە هەواڵێكی تەواو بنووسێت و هەموو گۆشە نیگاكان ڕوماڵ بكات. هەروەها واباشترە لەگەڵ ئەوەشدا ڕاپۆرتێكی ڕەنگدارو پوخت بنووسێ و ئامادەی بكات. بۆنموونە/
كاتێك لادێییەك بەدەستی ڕووت خەریكی زەوی هەڵكەندنە بۆ ئەوەی كچە ونبووەكەی بدۆزێتەوە. ئەم ڕاپۆرتە ئەبێتە هۆی ئەوەی ڕەهەندە مرۆڤایەتیەكانی بابەتەكە باشتر دەربكەوێت. 
بنەما گشتیەكانی نووسینی لیدی هەواڵ تاڕادەیەك دیارو ئاشكرایەو ناگۆڕیًت, بەڵام بۆ نووسینی ڕاپۆرت ئەتوانین بێژین هیچ یاسایەك نیە. گرنگ ئەوەیە كاری خۆی بكات و كاریگەربێـت و خوێنەر بۆناو بابەتەكە ڕابكێشێت.
 چەند لیدێكی ڕاپۆرتەكانی ڕۆیتەرز:-
_ لۆس ئەنجلس(LOS ANGELES)
ڤیكتۆر خۆی لادا تەماشای كردو چاوی بەئەو كەوت- بێ وشەیەك وادیاربوو كۆنایی(Connie) ئەیزانی چی ئەویست, لەوانەیە ئەوكەسە بووبێ, كە ڤیكتۆریش بەشوێنیدا ئەگەڕا...
"ڕاپۆرتێك دەربارەی زنجیرەیەكی نوێی داستانە عاشقانەییەكانی كوبی و ئەمریكیەكان".
 _ بۆنس ئایرس(BUENOS AIRES)
سیگمۆند فرۆید(Sigmund Freud) لەوانەیە زەحمەت بووبێت بۆی وادابنێ, كە دووربێ لەزێدی خۆی, كەنەمسایە. ناوی فرۆیدا بەئاسانی و بەئەندازەی(كارلۆس گاردڵ)ی ئەفسانەی سەمای تانگۆ دەناسرێت.
"ڕاپۆرتێك لەسەر ژمارەیەك لەدەرونناسان لە ئەرژەنتین".

_ ئەفریقای باشور(SOUTH AFRICA)
پیاوێك جانتاكەی, كە پڕە لەكەلەرم و پەتاتە هەڵئەگرێت و ئەیخاتە ناو تاكسیەكی شڕەوەو نۆ كاتژمێر لەژێر هەتاوی گەرم و سوتێنەردا سەفەر ئەكات بۆ بازاڕی جۆهانسبۆرگ. كاتێك ئەگاتە ئەو شوێنە نیوەی بەروبوومەكەی گەنیوەو كاتێك ئەم باوكە پیرە 48 ساڵەیە ئەگەڕێتەوە بۆ لادێ هەژارو كەم درامەتەكەیان ئەبینێ‌ چەند پێنیەكی كەم قازانجی كردووە.
"ڕاپۆرتێك لەسەر هەژاری ئەفریقای باشور".
وەكو هەرهەواڵێك ڕاپۆرتیش پێویستە دەستپێكێكی سەرنج ڕاكێشی هەبێت بۆئەوەی,  بەشێوەیەكی لۆجیكی خوێنەران بۆلای خۆی ڕابكێشێت.
كاتێك داستان یان چیرۆكە هەواڵێك ئەنووسیت, كەهەندێ گۆشەی ناپەیوەستی هەیە وەكو ڕاپۆرتی سەفەر, ئەوخاڵانەی كەسەرنج ڕاكێشن لەسەر پارچە كاغەزێك بیاننووسەو پاشان بەشوێن ئەو خاڵانەدا بگەڕێ‌, كە بەشێوەیەكی ڕوون و ئاشكرا پەیوەندیان پێكەوە هەیە.
ڕستەكان پێكەوە گرێ بدەو هەوڵبدە بەجۆرێك بیگێڕیتەوە, كە لۆجیكی بێت و شێوازێكی ڕوون و ئاشكرای هەبێت. بەپێچەوانەی هەواڵ, كە ئەكرێ لەكۆتایدا ئەگەر پێویست بوو بیبڕی. 
ڕاپۆرت پێویستە بەشێوازێك بنووسرێت, كە سەرەتاو ناوەڕاست و كۆتایی هەبێت. پەرەگرافی كۆتایی, كە هەندێ جار كیكەر(kicker)یشی پێ ئەوترێت, لەوانەیە دووبارە ئاماژە بەو بابەتانە بداتەوە, كە لیدەكە بەوە دەستی پێكردووە. هەندێك لەڕۆژنامەوانان بەسەختی هەوڵی ئەوە ئەدەن, كە كیكەرێكی زۆرباش بۆ ڕاپۆرتەكەیان بەدەست بهێنن, بەڵام زۆر هەوڵمەدە لەوانەبە ببێتە هۆی ئەوەی كۆتایی ڕاپۆرتەكە بەشێوەیەكی خراپ و زۆرلێكراوانە دەركەوێت.
ئاڕاستەیەكی ڕاپۆرت نووسین ئەوەیە, كە وەها دابنێیت وەكو كامیرایەكی سەتەلایتیت لەئاسماندا, یەكەمجار كامێراكە كەسێك پیشان ئەدات و كەسێتی و تەنگ و چەڵەمەكانی ئەخاتەڕوو, كە لێنزی كامێراكە ئەكرێتەوە خێرایی كەسەكەو تایبەتمەندیەكانی ئەبینی, تاچەند ڕووداوەكە كاریگەری هەبووە لەسەری. پاشان كامیراكە شارەكەیان پیشان ئەدات ‌و لەكۆتایدا تەواوی ویلایەت یان وڵات پیشان ئەدات.
لێرەوە ڕیگاگەلێكی زۆر هەیە بۆ نووسینی لیدی ڕاپۆرت, ئەمانە هەندێكن لەو ڕیگایانە:-

_ بەڕاستەخۆیی(Straight)
بەشێوەیەكی ڕوون و ئاسان وەكو هەواڵ ڕاپۆرتەكە باس بكە, بەمەرجێك بابەتەكە بەڕأدەی پێویست سەرنج ڕاكێش بێت. بۆنموونە/
ئەوە بەس بوو بۆ بولگاریە خۆشەبەختەكان, كە خاوەن ئۆتۆمبێلی خۆیان بن. (21مەی)ڕۆژێكی ڕەش بوو. كاتێك بەخەبەرهاتنەوە نرخی بەنزین 92% بەرزبووبوەوە.

_ ڕێك ئامانجەكە بپێكە, بدە لەخاڵ(hard hitting)
لەسەرەتادا سەرنجی خوێنەر ڕابكێشە, ئەویش بەئاماژەكردن بەخاڵە كارتێكەرەكان. بۆنموونە/
جەنگاوەرە لاوەكە هێمن دیاربوو كاتێك جگەرەیەكی بەدەمەوەو تفەنگەكەی لەبن دەستدابوو. تەنها دە 10 ساڵ تەمەنی بوو, بەڵام زیاتر لە دوازدە12 سەربازی حكومەتی كوشتبوو. یان
گولو ئۆگاندا(GULU, Uganda)
كاتێك ئەو لاوە ئۆگانداییە زانی ئەو ژنەی لەكەمپی ئاوارەكاندا لەتاریكیدا پەلاماری دا دایكی بووە, خۆی بەداری كوخەكەیاندا هەڵواسی.

_ دواخستن(Delayed)
كاریگەری داستان یان چیرۆكە هەواڵەكە لەدوای چەند پەرەگرافێك دێت, بەڵام زۆر دوای مەخە. بۆنموونە/
كەش و هەوایەكی زۆر لەبار بوو, كە (قەڵای دراكوڵا) لەكۆتایی دۆڵە تەمگرتووەكاندا لەناو شاخەكانی ترانسلڤانیای ڕۆمانیدا دروست بكەن. هەركە سەردانكەرەكان ئەو دەرگایەی جیڕەجیڕی ئەكرد پاڵیان پێوەی نا بۆئەوەی چاویان بە پیرەژنێكی سەراپا ڕەش بكەوێت سەگێك یاان لەوانەیە گورگ بووبێت لەدوورەوە ئەیلوراند. ئەو پیرە ژنە بەشانازیەوە ئەوشوێنەی, كە ڤلاد دراكوڵا  (Vlad Dracula) ڕأبەری تینوو بەخوێنی سەدەی پانزە, كە ئەفسانەی دراكوڵا لەوەوە ئیلهامی وەرگرتووە. تیایدا كاری ئەكرد‌و خواردنی ئەخواردو ئەنووست، پیشانماندا.
تەنها كێشەی گەورە ئەوە بوو، كە بەپێی ڕاگەیاندنی فەرمانگەی گەشتیاری رۆمانیا ئەو هەرگیز جارێك بۆ ئێرە نەهاتبوو.
بە كورتی ڕاپۆرتەكە زۆر قوڵا مەكەرەوە‌و مەیشارەوە، چونكە لەوانەیە خوێنەران وازی لێبهێنن‌و نەیخوێننەوە، ئەو پەڕیەكەی لە پەرەگرافی چوارەمدا خاڵەكان باس بكەو بیانخەڕوو.

_ مێژوویی (Historical) 
ئەم جۆرە لە دەستپێكردنی ڕووداوێكی مێژوویدا بەكاردێت. بۆنموونە/ 
سێ‌ ساڵ لەمەوەبەر مەنچوقستان ئاهەنگی كۆتایی هاتنی شەڕی خوێناویان گێرا، كە (100,000) سەد هەزار، خەڵكی مەدەنی كوژران‌و ئابووری وڵات بە تەواوی تێكچوو... 

_ گێڕانەوەیی (Narrative) 
ئەم شێوازە داستان یان چیرۆكە هەواڵەكە، لەسەرەتاوە لەسەر شێوەی یەك لەدوایی یەك (كرۆنۆلۆجی) چۆن ڕووی داوە ئەگێڕێتەوە. ئەم شێوازە سەرنجی خوێنەر ڕائەكێشێ‌، بەڵام ئەبێت خێرا بەو خاڵە بگەیت، كە سەرنجی خوێنەران بەبەردەوامی تاكۆتایی رابكێشێت. بۆنموونە/ 
لەبەیانییەكی ساردی زستانی مانگی نیساندا، سێ‌ پیاو لە ناوەڕاستی لەندەندا چاویان بەیەكتركەوت. پاشان سێ‌ تاكسی جیاوازیان گرت‌و بەرەو پێگەیەكی ئاسمانی لە نزیك كەناری دەریاوە كەوتنە ڕێ‌. هەریەكەیان ڕێگەیەكی جیاوازی گرتەبەر‌و لە كاتی جیاوازدا گەیشتنە سنورو سواری فرۆكەیەكی باری سۆڤیەتی بۆ فڕینە 24 كاتژمێریەكان بوون بۆ باشور. سەرەنجام لە پێگەیەك لە ناوچەیەكی دوور كەوتوی بنكەی سەربازی پێشو لە بۆسنەدا دابەزین.
_ پێكەنیناوی، خەندەهێنەر (Humorous) 
گاڵتەكردن ئاسان نیە، بەڵام ئەگەر لە لیددا بەباشی بەكاربهێنرێت كاری خۆی ئەكات‌و كاریگەری ئەبێت. بۆ نموونە/ 
تیرانا (TIRENA): چەند ساڵێك لەمەو پێش، دەسەڵاتدارانی كۆمەڵگای ئەلبانیا بەڵێنیان بە ژنان دا ئەگەر شەشە منداڵیان هەبێ‌ ئەتوانن شەش ساڵ زووتر خانەنشین بكرێن، هەروەها ئەیانوت ئەگەر 12 منداڵیان هەبێ‌ گایەكیشیان ئەدەینێ‌.

_ سەرگوزەشتەیی (Anecdotal) 
ئەم جۆرە بەتایبەت كاتێك بەكاردێت، ئەگەر ڕاپۆرت دەربارەی كەسەكان بنووسیت. دیمەنەكە وەها دابنێ‌ هەندێ‌ شت دەربارەی رابردوویان باس بكەیت. بۆنموونە/
جۆن سیمس كارەكەی بە پاككردنەوەی گەورەترین دوكانی شار دەست پێكردو پاش دە 10ساڵا ئەو دوكانەی كڕی‌و بوو بە خاوەنی.
_وەسفی, پەسنی(Descriptive)
دیمەنێك دروستبكەو ئەوجا بچۆرە ناو بەسەرهاتەكەوە. بۆنموونە/
فڕۆكەوانەكە كابۆیەك و تیشێرتێكی پرتەقاڵی و كڵاوێكی یاری بەیسبۆڵ و سەندەلێكی لەپێدابوو. بەسەر جادەقیرەكەدا پیاسەی ئەكرد و وتی"باشە, كوڕینە بائەم نمایشە لەسەر جادەكە دەست پێبكەین"
نمایشەكە فڕین بە فڕۆكەیەكی تەمەن سی‌ودوو32 ساڵەی جۆری (DC3) بوو, وەپاش چەند چركەیەك یەكێك لەو فڕۆكە جیهانیانەی, كە كەم باسیكرابوو بەرو ئەو جەزیرەیەی حێ مەبەست بوو ڕۆشت.

شیكاركردن
(Analysis)

شیكردنەوە هەلێكە بۆ تێڕوانینی قوڵانە لەگۆشە نیگای جیاوازەوە بۆ بابەتی هەواڵ یان بۆبابەتێكی تر, كە بەلای خوێنەرانەوە سەرنج ڕاكێش بێت و خۆی هەواڵ نەبێت.
لەوانەیە لیدی شیكردنەوە  زیاتر گشتی بێت وەك لەلیدی هەواڵی, بەڵام بنچینەكانیان هەریەكێكن: سەرچاوە دانانی باش, هاوسەنگی, پێشینەو وتە وەرگیراوەكان, بەپێچەوانەی هەواڵەوە پێویست بەوە ناكات ناوی سەرچاوە لەیەكەم یان دووەم پەرەگرافدا بێت, بەڵام لەكاتی داڕێژانی هەواڵدا پێویستە بەڕوونی ئەوزانیاریانە بخرێنە ڕوو, كە لەكوێوە هاتوون.
ڕێگایەكی نووسینی لیدی ئاڵًۆز ئەوەیە, كە خاڵە سەرەكی‌و بنەڕەتیەكان‌و باكگراوند‌و وتە وەرگیراوەكان لەگروپەكانی 1, 2, 3 دا دابنێین ئەوەش لەسەر بنەمای بەڵگەو ئەوخاڵانەی یارمەتی دەرن. ئەمەش وائەكات, كە ئاسانترو بەشێوەیەكی لۆجێكی بابەتەكان ڕێكبخەیت‌و خاڵە نەگونجاوو پێچەوانەكان پێكەوە دابڕێژین.
لێرەدا چەند پارچەیەك لەشیكاریەكی دەزگای ڕۆیتەرز ئەخەینە ڕوو:-
_ مۆسكۆ(Moscow)
لەئاشكراترین جولاِنەوەیدا بۆگەڕاندنەوەی متمانەی تازەدەوڵەمەندەكانی ڕوسیا سەرۆك فلادیمێر پۆتین بەڵێنی دا یارمەتیان بدات بۆگەڕاندنەوەی ئەو ملیارە دۆلارانەی, كە لەساڵانی نەوەدەكاندا بەشێوەیەكی نایاسایی براوەتە دەوەرەوە.
بەڵام ئایا هەزاران كەس لەڕوسیە دەوڵەمەندەكان, كە بەپێی هەندێك لەئامارەكان خەمڵێنراوە زیاتر لە(250)دوسەدو پەنجا ملیارد دۆلاریان لەدەرەوەی سنوری ڕوسیادا هەیە گاز لەوپاروەی سەرۆك پۆتین دەگرن؟
_ لەندەن(London)
كەمكردنەوەی زۆرینەی گەل دۆستی لەوانەیە هەموو هەوڵەكانی تۆنی بلێر سەۆرك وەزیرانی بەریتانیا بۆ بەرو پێشبردنی ئەجێنداكەی لەپەرلەماندا تێكبشكێنێت و نەتوانی لەخولی سێیەمی هەڵبژاردنەكاندا بمێنێتەوە.
بەلاچوونی تۆزو خاكی هەڵبژاردنەكانی شەممە, كە تیایدا تۆنی بلێًر بۆ سێیەمین جار سەركەوتنی بەدەستهێنا و یەكەمین سەركەوتنیشی بۆ حزبەكەی واتە حزبی كرێكاری چەپگەرا بوو, هەموو نیگاو سەرەنجەكانیش بەرەو لای ئەم حزبەدا ئەشكایەوەو تەنها 66 شەست و شەش كورسیان هەبوو, كە ماوەی پێشوو 161 سەدوشەست‌ویەك كورسیان هەبوو.
_ زانزیبار(ZANZIBAR)
لەپێش هەڵبژاردنەكان گرژی‌وئاڵۆزیە سیاسیەكان لەزانزیبار خەریكە زۆر بەتووندی پەرە ئەسێنێت بۆئەوەی  تاقیكردنەوەیەكی دیاریكراو بێت بۆ ئەو وێنانەی, كە لەسەر سەقامگیری تەنزانیا گیراون. ئۆپۆزسیۆنەكان, كە لەدورگەیەكی نیمچە ئۆتۆنۆمیدان بەڵێنیاندا ڕێگا نەدەن بۆسێیەمین جار فڕوفێڵ بكرێ‌‌و دیسانەوە فریو بدرێن و لەبەر فڕو فێڵی هەڵبژاردنەكانی ساڵی (1995 و2000) بەراوێز بخرێن دابمركێنەوە.

ڕاپۆرتی لێكۆڵینەوەیی
(Investigative Reporting)

هەندێك ئەڵێن هەموو ڕاپۆرتێك لێكۆڵینەوەییە, لەبەر ئەوەی پەیامنێری باش هەمیشە بەشوێن ڕاستیەكاندا ئەگەڕێـت یان باشترین ڕاڤەو گێڕانەوەی بۆئەكات و ئەیخاتە ڕوو. هەرچەند ڕاپۆرتە لێكۆڵینەوەییەكان چەندین خەسڵەت و تایبەتمەندی دیاریكراویان هەیەو ئەمانەن:-
_ ئەم جۆرە ڕاپۆرتانە پێویستی بەكاركردن و توانای باش هەیە.
_ عادەتەن وەك ئاڕاستە‌و كۆمەڵێك ڕووداو دیارن وەك ئەوەی تەنها ڕووداوێك ڕوماڵ بكەن.
_ زۆرجار بەشوێن ئەو بابەتانەدا ئەڕۆن, كە پێشتر لەلایەن میدیایەكی ترەوە ڕوماڵ نەكرابێ.
_ هەمیشە پشت بەسەرچاوەی ڕەسەن و نوێ دەبەستن یان لەوانەیە پشت بەئاماری كۆمپانیانیان یان بەڵگەنامەكانی حكومەت ببەستن, كە شاردراونەتەوە.
_ بەزۆری لەسەر مەسەلەكانی تاوان‌و گەندەڵی یان خراپ بەكارهێنانی دەسەڵات جێگیر دەبن.
_ هەندێ كات واپێویست ئەكات بەنهێنیەوە كاربكەیت( واز لەم بەشە بهێنەو دایبنێ بۆ پسپۆڕەكانی ئەو بوارە. هەندێ مەسەلەی بڕیاردانی ئەخلاقی هەیە, كە ئەگەر ڕێپۆرتەر بیاندۆزێتەوە لەوانەیە سەرئەنجامێكی توندی هەبێت بۆی بەتایبەتی ئەگەر ڕاپۆرتێكی لێكۆڵینەوەیی لەسەر تاوانەكانی ڕێكخراوێك ئامادەبكات).
لەهەندێ وڵاتاندا بەكارهێنانی ڕیكۆردەری شاراوە بەكارێكی نایاسایی لەقەڵەم ئەدرێت.
لێكۆڵینەوە بنەڕەتیەكان پێویستە تاكو ئەكرێ ئەو زانیاریانە ڕوماڵ بكەن‌و كۆیان بكاتەوە, كە لەناو خەڵكیدا دەست ئەكەون. پێویستە یاساو ڕێساكانی بەدەستهێنانی ئازادانەی زانیاری لەوڵاتەكەتدا بخوێنیەتەوە.  بەپشت بەستن بەم زانیاریانە ئەتوانی لێكۆڵینەوەكانی دەوڵەت‌و ڕاپۆرتی كۆمپانیاكان یان كتێبخانە گشتیەكان بەدەست بهێنیت. 
ئینتەرنێت سەرچاوەیەكی دەوڵەمەندە بۆئەوەی زانیاریەكانی تێدا دەربهێنیت, بەڵام ئەوە بزانە ئەو زانیاریانەی, كە لەئینتەرنێتدا پەیدایان ئەكەیت بەتەوای وردو ڕاست نین.
كاتێك ئەو زانیاریانەت وەرگرت سەرچاوەكەت هانبدە بۆئەوەی كەلێنەكان پڕبكەنەوەو وردەكاریەكی زیاترت پێبدەن. تەنانەت ئەگەرoff- the record) )یش بێت واتە سەرچاوەكەش ڕازی نەبوو لەڕاپۆرتەكەتدا ناوی بهێًنرێت.  ئەگەر ڕاپۆرتەكەت كەسانێكی تاوانباركرد بەوەی, كە كارێكی هەڵەیان ئەنجامداوە پێویستە پەیوەندی بكەی بەئەو كەسانەوە, بۆئەوەی وەڵامت بدەنەوە تەنانەت ئەگەر "هیچ قسەیەكیان نەبوو" ئەبێت ئەو وەڵامەشیان لەڕاپۆرتەكەتدا بنووسیت.

چاوپێكەوتن, دیمانە
(Interviewing)

_ ئامادەباشی (preparation)
هەتا پێت ئەكرێت زانیاری و پێشینە لەسەر ئەوكەسە یان ئەو ڕێكخراوەی چاوپێكەوتنی لەگەڵدا ئەنجام ئەدەی كۆبكەرەوە, ئەگینا كاتەكەتان بەپرسیاركردنی سادەوئاشكراوە بەفیڕۆ ئەچێت.
ئەگەر خۆت ئامادەكردبێ ئەوا بەوكەسەی دیمانەی لەگەڵدائەكەی پیشان ئەدەی, كە تۆش ئەركەكانی خۆت نووسیوە. ئەوەش ئەبێتە هۆی ئەوەی كەسەكە زۆرتر متمانەی بەتواناكانت هەبێت و زانیاری زیاترت پێ بدات.
_ پرسیاری بەروپێشچووەكان(Advance questions)
ئەگەر كەسێك ویستت چاوپێكەوتنی لەگەڵد ئەنجام بدەیت‌و سوربوو لەسەر ئەوەی لەپێشدا پرسیارەكان ببینێت, ئەگەر پیشانتدا واهەست نەكەی كاتێك لەناو چاوپێكەوتنەكەدایە ئەبێ تەنها ئەو پرسیارانەی لێ بكەی, كەبۆت داناوە.واتە ئەتوانی پرسیاری تری لێ بكەیت.
_ سڵاوو بەخێرهاتن(Greetings)
سەرەتای چەند خولەكی یەكەم بەقسەكردن لەسەر شتەگشتیەكان تێپەڕێنن. ئەگەر باش خۆت ئامادەكردبێت بەدڵنیاییەوە ئەزانی ئەوكەسەی چاوپێكەوتنی لەگەڵدا ئەكەی حەزی لەچ شتگەلێكەو ئەتوانێ‌ قسەیات لەسەر بكات. ئەمانە هەموو ئەبنە یارمەتیدەر بۆئەوەی باری دەروونی ئارام بێت و كەش‌و هەوایەكی لەبار بێتە دی.
_ لەناوونیشانەكان وردبەوەرەوە(Check Names and titles)
_ پەیوەندی نیگاكان, زمانی جەستە(Eye contact, Body language)
كورسیەكەت بەجۆرێك دامەنێ ڕاست بەرانبەر مێزی كەسەكەی تربێت, ئەو شێوەیە لەوانەیە بێزاری بكات. هەندێ كورسیەكەت ڕابكێشە دواوەو بەرەو گۆشەیەك بیجوڵێنەو پاڵ بەرەوە. بەشێوەیەكی ئاسایی پەیوەندیەكی چاوی لەنێوان خۆت و ئەودا دروست بكە.
_ڕیكۆردەرو تێنووسی تێبینی(Tape-recorder, notebooks)
پرسیار بكەلەسەر ئەوەی ئەتوانی دەنگی تۆماربكەیت. ئەگەر ئەو كارەت ئەنجامدا ڕاستەخۆ ڕیكۆردەرەكە لەبەردەم ئەوكەسەدا دامەنێ, چونكە ئەمە  ئەبێتە هۆی ئەوەی بەردەوام بیر لەوەبكاتەوە, كە هەموو قسەكانی تۆمار ئەكرێت. ڕیكۆردەرەكە لەلایەكەوە دابنێ. هەوڵبدە یەكسەر تێنووسی تێبینی‌و یادداشتەكانت دەرنەهێنی. باشترە تێنووسەكەلەسەر ئەژنۆكانت بێت وەك ئەوەی لەسەر مێزی كەسەكەدا بێت.
_ پرسیارەكان كورتبن(Keep question short)
لەكاتی چاوپێكەوتندا ئەوەت ەلەبیر نەچێت تۆ هەوڵئەدەی لەوكەسەی چاوپێكەوتنی لەگەڵدا ئەكەی  زانیاری لەسەر بابەتەكەت وەربگریت نەك ئەوەی خۆت پیشان بدەی چەن زیرەكی.
_ لەسەرەتاوە پرسیاری سەخت مەپرسە(Don‌t ask difficult question first)
ئەمە ئەبێتە هۆی ئەوەی كەسەكە بترسێت‌و چاوپێكەوتنەكە ببرێت. پرسیارە سەختەكان بهێڵەوە لانی كەم هەتاوەكو دڵنیا ئەبیت لەوەی وەڵامی چەند پرسیارێكت لەكەسەكە وەرگرتووە.
_هەندێك لەڕەخنەگرانت پێشنیازی ئەوە ئەكەن ئەمە ڕێگایەكی گونجاوە بۆ پرسیار كردنی سەخت. واپیشانبدە تۆ بەشداری لەدیدارەكەدا ناكەیت.
_ پرسیاری كراوە بكە نەك داخراو(Ask open, not closed question)
زۆرجار پرسیارە كراوەكان بەفرمان دەستپێئەكەن(ئەتوانی, ئەكرێ, ئایائەبێ)و زۆرجاریش بەیەك وشە وەڵام ئەدرێنەوە(بەڵێ)یان(نەخێر). هەوڵبدەپرسیاری كراوە بكەی"هەستت بەرانبەر ئەمە چیە؟""چی ئەبیستی؟. ""بۆچی ئەمە گرنگە؟""چۆن ئەمە باس ئەكەی؟".
هەمیشە شوێن بۆ پرسیاری داخراو هەیە, كاتێك هەوڵئەدەی بۆ بابەتێكی سەرەكی وەڵامی (بەڵێ) یان (نەخێر) بەدەستبهێنیت.
_ لەفرە پرسیار كردن دووربكەوەرەوە(Avoid multiple question)
لەكاتی چاوپێكەوتندا ئەم شێوازە ئەبێتە هۆی ئەوەی كەسەكە بەسادەیی ئاسانترین پرسیار وەڵام بداتەوە.
_ بێدەنگی بەكارمەهێنە(Use the silences)
هەركات لەبابەتەكەتدا بێدەنگی بوو, ئەوا بەشێوەیەكی ئۆتۆماتیكی مەڕۆ بۆ پرسیاركردن‌و لێوردبوونەوە... كاتی ئەوە بدە بە كەسەكە تاوەكو بیردەكاتەوە چی بڵێت, یان واز لەوەبێنی هەندێ زانیاری زیندووت دەداتێ.
_ ئەگەر تێناگەی (If you don‌t understand) 
ئەگەر هەوڵا ئەدەی بزانی ئەو كەسە چی ئەڵێت، دەستەواژەكانی وەكو "ئەگەر تەواو تێگەیشتبم" یان "ئەم بابەتە چۆن بۆ كەسێكی ناو شەقامەكان ڕوون ئەكەیتەوە؟" بەكاربهێنە. 
_ ئایا شتێكی تر هەیە بیڵێی ؟ (is there any things else you should have asked?)
لە كۆتایی هەموو چاوپێكەوتنێكدا ئەم پرسیارە بكە. هەندێ‌ جار ئەو كەسانەی چاوپێكەوتنیان لەگەڵدا ئەنجام ئەدەیت، هەندێ‌ زانیاریان لا هەیە تۆ ئاگاداری نیت. 

كۆنفرانسە هەواڵیەكان
(News Conferences)

_ لە پێشەوە دابنیشە. (Sit at the front)
لەكۆنفرانسە هەواڵیەكاندا لەپێشەوە دابنیشەو، خۆت بگرە بەرامبەر ئەوئەركەی، كە بەڕێوبەری كۆنفرانسەكە بەكۆمەڵا پرسیار ئەكات. زیرەكی لە كۆنفرانسدا بە وەڵامدانەوی پرسیارە سوك‌وئاسانەكان ئەبێت‌و پرسیارە قورسەكانیش وەلائەنرێن.
 _ لە پێشینەكەی بكۆڵەرەوە (Check the background) 
ئەگەر شتێك لەسەر ئەو بابەتە ئەزانی، كە ڕوماڵی ئەكەیت تا ئەتوانی زۆرترین پێشینە‌و زانیاری لەسەر كۆبكەرەوە، لەوانەیە پەیوەندی پێوەكردنەكان بتوانێ‌ ئەو بابەتانەت بۆ روون بكاتەوە، كە ئەكرێ‌ وەك هەر پروپاگەندەیەكی تر بڵاوبكرێتەوە. 
_ لەناوەكان بكۆڵەرەوە (Check the names)
عادەتەن لە كۆنفرانسە رۆژنامەوانیەكاندا بەشداربوان لەسەر بۆردێك ناویان ئەنووسرێت. لەناو تێنووسی تێبینیەكانتدا نەخشەیەك بكێشەو ئەوە دەست نیشان بكە, كە كێ‌ لە كوێ‌ دانیشتوەو ژمارەیان بۆ دابنێ‌ (1، 2، 3، .......) بەمشێوەیە ئەتوانی خێرا بزانی كێ‌ لە دژی كێ‌ قسە دەكات. 
_ بەگروپ كاربكە (Work as a pack)
لە كۆنفرانسە هەواڵیەكاندا سەخت‌و دژوارە بتوانی بەدوای ئەو پرسیارەی كردووتە پرسیارێكی تر بكەیت.
وا باشترە لەدوای ئەو پرسیارەی، كە ڕێپۆرتەرەكانی تر ئەیكەن پرسیار بكەیت. هەمیشە پێكەوە كاركردنی ڕێپۆرتەرەكان ئەبێتە هۆی ئەوەی زانیاریەكی زۆر بەدەست بێت تاوەكو ئەوەی بە گروپی بچوك پرسیارگەلێكی تایبەت بكەی. 
_ لەبەردەم دەرگاكەدا(Door- step)
لەكاتیًَكدا ئەندامانی كۆنفرانسە هەواڵیەكە هۆڵەكە بەجێئەهێڵن یان دێنە ژوورەوە هەوڵبدە بچیتە نزیكیانەوە و پرسیارەكانی خۆتیان لێبكەی. هەندێكیان خۆشحاڵ ئەبن وەڵامی پرسیارەكانت بدەنەوە.
_ بەشوێن ڕێپۆرتەری پسپۆڕدا بگەڕێ(Look for specialist reporter)
ئەگەر بەنیازی بابەتێكی هەواڵی ئاڵۆز یان بابەتێك زانیاریت لەسەر نیە ڕوماڵ بكەی بەشوێن ڕێپۆیرتەری پسپۆڕدا بگەڕێ, یان ئەو كەسانەی لەپرسیارەكانیاندا دەرئەكەوێ شتێك لەسەر ڕووداوەكان ئەزانن‌و دوای كۆنفرانسەكە قسەیان لەگەڵدا بكە.
عادەتەن كەسە پسپۆڕەكان خۆشحاڵ ئەبن بەزانیاریەكانیان بەشداری بكەن‌و زانیاریەك پێشكەش بكەن.
كاركردن بەژمارەكان(Working with numbers)
رپەیامنێران لەهەموو بوارەكانی ڕۆژنامەوانیدا لەگەڵ ژمارەدا كارئەكەن, لەبەر ئەوەی هەواڵەكانی دارایی و بازرگانی هەمیشە لەڕووداوە گەورە‌وگرنگیە هەواڵیەكانی ڕۆژانەن. هەندێك لەرپەیامنێران كاتێك ڕووبەڕووی ژمارە ئەبنەوە وشك ئەبن و واقیان وڕئەمێنێ‌‌و باوەڕیشیان وایە:  پەیامنێر+ ژمارە= هەڵەكردن.
بۆئەوەی باشترین هەواڵەكان لەژمارەكانەوە دەربهێنن ئەم چەند یاسا بنەڕەتیە پەیڕبكەن:-
_ بەرواردو جیاوازی بكە(Compare and contrast) 
خودی ژماەركان تەنها شتێكی زۆر بچوكمان پێ ئەڵێن. تەنها كاتێك لەگەڵ یەكتردا بەراورد ئەكرێن, ساڵی ڕابردوو, مانگی ڕابردوو, كۆمپانیاكانی تر مانایەكی تر ئەدەن بەدەستەوە.

_ ژمارەكان چیرۆكە هەواڵەكان ئەگێڕنەوە(Numbers tell stories)
تەماشای ئەولای ژمارەكانبكە تاوەكو هۆكاری گۆڕانكاریەكان ببینیت. ئامارەكانی مانگانە ئەوە دەرئەخەن, كە لەماوەی یەكساڵدا گەنمی هاوردەی مەنچوقستان دووئەوەندە زیادیكردووە. بۆچی؟ لەبەرئەوەی حكومەت كۆمەكی دارایی نانی پێشكەشكرد بۆ ڕێگە گرتن لەپەشێوی خەڵكانی مەدەنی.
_ كەرت و ڕێژەی سەدی بەكاربهێنە باشترە لەژمارەكان(Use fractions and percentages than figures)
نیو ملیۆن باشترە لە (500,000)هەزار. ژمارەتەواوەكان بەدەگمەن بەكاربهێنەو هەوڵبدە زۆر لەلیددا بەكاری مەهێنە.
_ بەشوێن گۆشەنیگای مرۆڤایەتیدا بگەڕێ(Look for the human angel)
خەڵكان حەزدەكەن دەربارەی مرۆڤەكان بخوێننەوە.چۆن نرخی قازانج بەرزئەبێتەوەو كاریگەری ئاسایی ئەكاتە سەر كڕیارەكانی  ئایا خەڵكان بەهۆی ئەمەوە كارەكانیان لەدەست ئەدەن؟.

ئەخلاقیات, ئیتیك
(Ethics)

لەهەر وڵاتێكدا دامو دەزگا ڕۆژنامەوانیەكان خاوەن بنەماو ئەخلاقیاتی خۆیانن‌و ئەم بنەما جۆراوجۆرانە بەپێی وڵات‌و مەرجە لۆكاڵیەكان ئەگۆڕێن‌و هەریەكەشیان هەندێ وردەكاری خۆی هەیە. هەرچەندە زۆربەی ڕێساكانیش لەسەر حاڵە سەرەكیەكان دەوەستنەوە. 
_ هەرگیز هەوڵی ئەوەمەدە هەواڵێك ساختە بكەیت یان هەواڵێكی تر بدزیت.
_ هەرگیز بەرتیل وەرمەگرە(Never take a bribe)
هەندێك لەڕۆژنامەوانانی وڵاتە تازەپێشكەوتووەكان پارەیەكی كەم وەرئەگرن‌و ئەمەش ئەبێتە هۆی بكەونە بەر مەترسی بەرتیل وەرگرتن لەلایەن سیاسەتمەداران‌و كۆمپانیاكانەوە, بۆئەوەی لەبەرژەوەندی ئەواندا هەواڵێك بڵاوبكەنەوە یان بەرانبەرەكانیان كپ بكەنەوە.
_ هەمیشە ڕێگری بكە لەسەر داواكاریەكانی ئەو كەسەی چاوپێكەوتنی لەگەڵدا ئەكەی, كە ئەیەوێ‌ پێش بڵاوكردنەوە بابەتەكەت ببینێت.
_ ئاگات لەخزمەتكردنی میوانپەروەریانە بێت(Be wary of receiving hospitality)
ئاگاداربە لەم حاڵەتەدا هیچ جۆرە خواردنێكی نیوەڕوانی بەخۆڕایی نیە. ئەو خەڵك‌و ڕێكخراوانەی, كە بەشێوەیەكی ئاسایی میوانداری و خزمەت ئەكەن لەبەرامبەریدا هەندێ شتیان لێت ئەوێ.
_ هەرگیز ناوی سەرچاوەكانت ئاشكرامەكە.(Never reveal your sources)
لەهەندێك لەوڵاتاندا ڕێپۆرتەران ئامادە بوونە بچنە زیندانەوە تاوەكو ناوی سەرچاوەكانیان ئاشكرابكەن لەبەرانبەر داواكاریەكانی دادگادا.
_ بیروبۆچوونە سیاسیەكانی خۆت لەو ڕاپۆرتەی, كە ئامادەی ئەكەیت دوربخەرەوەو باسی مەكە.

ئاسایش
(Safety)

ئاسایش و سەلامەتی تۆ گرنگ‌و بەبایەخە‌و هیچ داستان‌و چیرۆكە هەواڵێكیش هەرچەند باش بێت شایەنی ئەوەنیە, كە ژیانی خۆتی بۆ بخەیتە مەترسی مردنەوە یان بەخەستی بریندار بیت. ئەگەر لەشۆڕشێكی ناوشەقامدا دەستگیر بكرێیت ناتوانی هەواڵەكەت بڵاوبكەیتەوە‌و سودی نابێت, ئەوكات بەتەواوی كاری ڕێپۆرتەری تۆ دیاریكراوو سنوردار ئەبێت.
ئەگەر ئەتەوێ‌ خۆت بگلێنیتە بابەتێكی پرمەترسیەوە بەسەرنووسەرەكەت بڵێ‌‌و بۆی ڕوون بكەرەوە چۆن ئەتەوێ‌ هەواڵەكەت روماڵ بكەیت‌و ئەو مەترسیانەی ئەگەری ڕوودانی هەیە ڕوونی بكەرەوە.
ئەگەرئەتەوێ هەواڵی خۆپیشاندانێك ڕوماڵ بكەیت, كە لەوانەیە تووندوتیژی لێبكەوێتەوە لەپێشدا شوێنەكە ببینەو پلانی ڕێگەی هەڵاتنی خۆت دابرێژە.
زۆرێك لەپەیامنێران هەواڵی جەنگ‌و شەڕوشۆڕ ڕووماڵ ناكەن‌و چاوەڕوانی ئەوەیان لێناكرێ‌. ئێستا هەندێك لەمیدیاكان پێش ئەوەی ڕێپۆرتەرەكانیان بنێرن بۆ ژینگەیەكی جەنگی بۆئەوەی هەواڵەكانی ڕوماڵ بكەن, كۆرسی فێربوونی چۆنیەتی كاركردن لەو ژینگە مەترسیدارانەیان بۆ ئەكەنەوە, ئەوەش زۆرجار لەلایەن ئەوسەربازانەوە بەڕێوەئەبرێت, كە پێشتر لەو شوێن‌و ژینگەیەدا كاریان كردووە.
ئەگەر بەنیازی ئەوەی ململانێ چەكداریەكان ڕوماڵ بكەی ئەم چەند یاسا بنەڕەتیانە ڕەچاوبكە:-
_ مەترسیەكان قورس‌و سوك بكە. واتە هەڵیان بسەنگێنەو ئەگەر شیاوی ئەوەبوون ڕوماڵیان بكەیت بڕیاری لەسەر بدە.
_ فیڕی فریاكەوتنی سەرەتایی ببە بەتایبەتی ئەوەی, كە چۆن خوێن بەربوون بوەستێنیت.
_ هەرگیز چەك هەڵمەگرە یان لەگەڵ ڕۆژنامەوانێك, كە چەكی هەڵگرتووە سەفەر مەكە.
_ ئەگەر پرسیارت لێكرا هەمیشە خۆت بەڕوونی بناسێنەو هەرگیز خۆت بەشتی تر یان كەسی تر جگە لەڕێپۆرتەری مەناسێنە. 
_ هەمیشە جل‌وبەرگی مەدەنی لەبەربكە, مەگەر وەكو پەیامنێری فەرمی جەنگ داوات لێبكرێت جل‌وبەرگی تایبەتی لەبەر بكەیت. هەرگیز پۆشاكی سەربازی مەپۆشە.
_ زۆر ئاگات لەو ناوونیشانانە بێت, كە پێوەی دەچیتە ناو شوێنە گۆڕاوەكان, لەوانەیە  ئەوە كاریگەری لەسەر بەرەیەكی تر هەبێت.
_ ئەگەر لەهێڵی پێشەوەی دوو بەرەدا كارئەكەیو هەرگیز زانیاری دەربارەی پرۆسەی سەربازی لایەك بەلایەنەكەی ترمەدە.
_ ئەو نەخشانەی, كە نیشانەیان لەسەرە لەگەڵ خۆتدا هەڵمەگرە, كە وابزانن تۆ سیخوڕیت‌و كاری سیخوڕی ئەكەیت.
_ ئەگەر لەبارودۆخێكدا گیرهاتی, كەخەڵكی هەڕەشەیان لێكردی هەوڵبدە بەهێمنی بمێنیتەوەو ئارامی خۆت بپارێزیت‌و هەڵسوكەوتێكی دۆستانەت هەبێت. با لەگەڵ خۆتدا جگەرەیەك یان شتیًَكی بچوكی گرانبەهای ترت پێ بێت بۆئەوەی بتوانی پێشكەشی خەڵكانی بكەی.
_ دەستبەندێك یان پارچەیەك ئاسن, كە گروپی خوێنەكەتی پێوەبێت لەدەست بكە بۆئەوحاڵەتانەی بریندار ئەبیت.
_ بەردەوام ئەو جۆرە پێلاوانە لەپێبكە, بتوانی كاتێك لەشوێنێكی زۆر مەترسیداردا كارئەكەی یان هەواڵێك ڕوماڵ ئەكەی بەباشی پێوەی ڕابكەی.
_ لۆكاڵیەكان لەكوێن, بۆ هەموو شتەكان نەمان‌و بێدەنگ بوون؟.
_ بترسە, ئەوە زۆر سروشتیەو بەڵام مەتۆقێ‌و پەشێو مەبە. 
_ زامن, بیمە. (Insurance)
ئوگەر لەشوێنێكی مەترسیداردا كارئەكەیت, ئاگاداری ئەوەبە, كە خاوەن كارەكەت وەكو پێویست تۆی بیمە كردبێت.