2013/01/06

خوێندنەوەیەك بۆ كتێبی گوڵبژێرێك لە شیعر و شاعیرانی گەرمیان



سەباح عەلی جاف

ناوی كتێب : گوڵبژێرێك لە شیعر و شاعیرانی گەرمیان 
بایەت : كۆكردنەوە و ئامادە كردن 
نوسەر : ساڵح هەلاج 
دیزاین : عومەر سەیدە
لە بڵاو كراوەكانی كۆمەڵەی روناكبیری و كۆمەڵایەتی كەركوك – زنجیرە ( 30 ) 
سەرپەرشتیاری چاپ : نەوزاد شێخانی 
چاپ : چاپخانەی ئاراپخا 
ساڵ و شوێنی چاپ : 2008 – كەركوك  
لە هەوڵێكی جواندا و بۆ ئەوەی مێژووی ئەدەبی كوردی لە دەڤەری گەرمیان لە ناوچوون بپارێزرێت شاعیر و روناكبیر ( ساڵەح هەلاج ) لە دوو توێی كتێبێكی قەشەنگدا بەرهەمی ژمارەیەك لە شاعیران و روناكبیرانی ناوچەكەی كۆكردەوەتەوە و بە چاپی گەیاندووە كە پێكەوە خوێندنەوەیەكی خێرا بە ناو پەڕەكانی ئەو كتێبەدا دەكەین كە بە بڕوای من هەوڵێكی جدی و بنەڕەتیە بۆ ئەوەی ئەوانەی كە مێژوو و ئەرشیفی لەو جەشنەیان لایە بیخەنە سەر كاغەز و لە فەوتان بیپارێزن .
كتێبی (گوڵبژێرێك لە شیعر و شاعیرانی گەرمیان  ) كە شاعیر و روناكبیر ساڵەح هەلاج بە ئامادە و كۆكردنەوەی هەستاوە لە دوو توێی 168 لاپەڕەدا كۆمەڵەی روناكبیری و كۆمەڵایەتی كەركوك بە زنجیرەی 30 لە چاپ كراوەكانی لە چاپ خانەی ئاراپخا بە چاپی ساڵی 2008 لە كەركوك چاپ و بڵاوی كردەوەتەوە ، ئەم كتێبە بە یەكێكە لە بەرهەمە باشەكانی بواری مێژووی ئەدەب لە گەرمیان دادەنرێت و دەكرێت وەك سەرچاوە لە لێكۆڵینەوە و بابەتەكاندا سودی لێ‌ وەرگیرێت بەو پێیەی توانراوە لەم بەرهەمەدا ژیان و سەرگوزشتەی بەشێكی زۆر لە شاعیرانی ناوچەكەی تێدا كۆبكرێتەوە . 
مێژووی ئەدەب Histoire Litteraire  زاراوەیەكە لە لای كورد بۆ لێكۆڵینەوە و راڤە كردن زاراوەیەكی نوێیە و پێدەچێت مێژووەكەی زۆر كۆن نەبێت ، دكتۆر موحسین ئەحمەد لە نوسینێكیدا لەم باریەوە پێی وایە گوتارەكانی نوری شێخ ساڵح لە ساڵی 1926 و كاركردنی گۆڤاری گەلاوێژ لە ساڵانی 1939 – 1949 و بە شێوەیەكی چڕ تر و باشتر كتێبی مێژووی ئەدەبی كوردی مامۆستا سوجادی لە ساڵی 1952 رەنگە لە بواری مێژووی ئەدەبی كوردی بە پێشەنگ دابنرێن و دوا بە دوای ئەمانەیش هەوڵە بەردەوامەكانی تری خەمخۆرانی كورد تا ئەمڕۆ درێژە پێدەری ئەو كار كردنەن بە ئاراستەی دروست كردنی مێژوویەكی تۆكمە و باشتر و ئەم هەوڵەی خاوەنی كتێبی گوڵبژێرێك لە شیعر و شاعیرانی گەرمیان بە بەشێكی بچوك و درێژ كراوەی ئەو مەیدانەی دادەنرێت. 
گوڵبژێرێك لە شیعر و شاعیرانی گەرمیان لە پێشەكێكەیدا نوسەر  بەو شێوەیە دەست پێ‌ دەكات كە هەر لە منداڵیەوە حەزی لە شیعر و گوێگرتن لە شیعری هەبووە " مناڵ بووم ، زۆر جار گوێم لە باوكم دەبوو ، شیعری دەخوێندەوە یان بە ئاوازەوە بۆی دەووتین ، دیارە خۆیشی شاعیر بوو پاشان وای لێ‌ هات كە ئارەزووم كەوتە كۆكردنەوە و نوسینەوەی شیعر و شاعیرانی گەرمیان " و هەر لە پێشەكێكەیدا درێژەی پێ دەدا ئەو كاتەی كە ساڵەح هەلاج دەبێتە پێشمەرگە دەكەوێتە ناو مزگەوت و قسە كردن لەگەڵ مەلاكانی گوندەكانی گەرمیان بە ئومێدی كۆكردنەوە و دەست كەوتنی بەرهەمی شاعیرانی ناوچەكە و لە هەوڵەكانی بەرهەمی باش كۆ دەكاتەوە بەڵام وەك خۆی دەنوسێت "دیار بوو شتی زۆرم كۆكردبەوە ، بەڵام لە ساڵی 1988 لە كارەساتی ئەنفالدا ئەو هەموو شیعر و بەسەرهات و ...... بە داخەوە هەمووی تیاچوو بە دەستی سوپای ئەنفالچی بەعس  " و پاشتر لە دوای بەهاری نەوت و یەك هەلێكی تری بۆ دەڕەخسێت كە ئەم كتێبە بهێنێتە بەرهەم كە تێیدا پشتی بەهەندێك سەرچاوە و دەستنوس و بیرەوەری خۆی بەستوە .
ئەم كتێبە بەسەرهات و بەرهەمی ئەدەبی لە شیعر و كتێبی ئاینی 45 شاعیر و ئەدیبی ناوچەی گەرمیانی لە خۆ گرتووە لە ناوچەی (  رۆخانە لە كەركوكەوە درێژ دەبێتەوە بۆ دەشتی گەرمیان لە كفری و كەلار و شاكەل تا ناوچەی خانەقی و بنكورە ) و مێژووی بەشێك لە  ئەدەبی ناوچەكەی لە خۆ گرتووە لە ساڵی 1680 ەوە كە شاعیر میر ئەحمەد بەگی زەنگەنەیە لە ناوچەی قادر كەرەم تا سەرەتای ساڵی 2006 كە ئەویش شاعیر بێدەنگ گەرمیانیە لە گوندی شێخ لەنگەر لە نزیك كەلار ، نوسەر لە كتێبەكەدا هەوڵی داوە ئەوەی كە دەستی كەوتبێت لە ژیان و بەرهەمی شیعری ئەو شاعیرانە كۆبكاتەوە كە وەك ووتمان ژمارەیان چل و پێنج شاعیرە و زربەی زۆری ئەو كەسانەی كە لەم كتێبەدا ناویان هاتووە شاعیری میللین و كەمتر لە ناو خەڵكی سەردەمی خۆیاندا ناسراون و بۆ سەردەمی ئەمڕۆ ناسینیان مەحاڵە .
بە راستی هەوڵدان بۆ بە ئەرشیف كردنی مێژووی ئەدەبی نەتەوەكەمان بە تایبەت مێژووی ئەو كەسانەی كە نەناسراون كارێكی باشە و مایەی دەست خۆشیە بۆ كاك ساڵح هەلاج وەك ئەو شاعیرانەی كە ناویان هاتووە  و ئەوەی كاك ساڵح پۆلێنی كردوون بریتین لە ( میر ئەحمەدی زەنگەنە ، خەمناكی ، مەلا نەوشای زەنگە .... تا دەگاتە كۆتای كە شاعیر كاكەی تیلەكۆیە ) , لەم  بەرهەمەدا نوسەر توانیەویەتی بە هەوڵ ماندوبوونی خۆی و كنە كردن و دەست خستنی ئامادە و كۆی بكاتەوە كە تێیدا سودی لە 32 سەرچاوە لە كتێب و گۆڤار و دەست نوس و زانیاری خۆی وەر گرتووە بۆ نمونە یەكێك لە شاعیرەكان كە لە كتێبەكەدایە عزەدین فارسە كە باوكی خۆیەتی و توانیویەتی هەندێك لە ژیان و بەرهەمەكانی بخاتە روو،  خاڵێكی گەشی ئەم بەرهەمە ئەوەیە كە لە كۆتای كتێبەكەدا فەرهەنگۆكی بۆ هەندێك لە ووشە و زاراوەكان كردووە چونكە شیعرەكان زۆرێكیان بە زمانی كۆن یان ماچۆ یان لوڕی یان بە زمانی گەرمیانی نوسراون كە بەم فەرهەنگۆكە كار ئاسانی بۆ خوێنەر و ئەو كەسانە دەكات كە ئەو زاراوە و لەهجانە نازانن .
دەكرێت بە چەند خاڵیك تیشك و رووی رەخنە بكەینە نوسەری ئەم كتێبە كە بە كورتی من تیشكی دەخەمە سەر بەو ئومێدەی هەم نوسەر و هەم ئەوانەی تر كە بەرهەمی هاوشێوە چاپ و بڵاو دەكەنەوە سودی لێ ببینن , پێم وابێت پۆلێن كردنی شاعیرەكان هەڕەمەكیە و نوسەر نەیتوانیەوە بە شێوەیەكی زانستی كار لەسەر ئەم لایەنە بكات وە دەتوانرا بە پێی مێژوو یان ناوی ئەبجەدی ئەم كارەی بكردایە , خاڵێكی تر كە جێگەی سەرەنجە نەبوونی وێنەیە لە بەرهەمەكەدا واتا وێنەی ئەو شاعیرانەی كەلە بەرهەمەكەدا باس كراون كە رەنگە وێنەی زۆرێك لەو شاعیرانە دەست بكەوتایە كە بە راستی ئەم لایەنە بۆ كتێبەكە گرنگ بوو چونكە رەنگە وێنەی زۆرێك لەو شاعیرانە ئێمە پێی ئاشنا نەبین .
خاڵێكی تر كە مایەی قسە لەسەر كردنە ئەویش ئەوەیە كە دەبوو نوسەر لە پەراوێزی ناوی هەر شاعیرێكدا ئاماژەی بە سەرچاوەكە بدایە ئیتر چ ئەوەی لە كتێب و گۆڤارەكان دەستی كەوتەوە یان ئەوانەی كە دەست نوس و زانیاری خۆین چونكە ئەمە بۆ خوێنەر كار ئاسانی دەبوو بۆ ئەوەی زانیاری زیاتری لە سەر ئەو شاعیرە دەست كەوتایە .
خاڵێكی تر كە جێگە پرسیارە لای من ئەوەیە كە ناوی هەندێك شاعیری نەهێناوە لەم كتێبەدا كە دەبوو بیهێنێت چونكە ئەم وەك كۆ بەرهەمێك وایە بۆ شاعیرانی ناوچەكە , لەو شاعیرانەی كە ناوی نەهێناون شاعیری شەهید محەمەد پەژار و فەریق ئەمینن كە لە ژیاندا نەماون و شاعیری وای تێدایە زۆر دوای ئەوان ژیاوە و نوسەر ئاماژەی پێداون .
لە كۆتایدا من بە نوسەری ئەم بەرهەمە دەڵێم دەست خۆش و كارێكی چاكت كرد بە ئومێدی بەرهەمی زیاتر و قبوڵ كردنی رەخنەكان بە زمانی گوڵ .  

Sabahali83 @ yahoo .com